Thập niên cuối của thế kỷ XX, tình hình sân khấu cải lương (SKCL) “eo ngặt”, nhưng lại có những sự kiện rất nổi bật mà công chúng đều biết đến. Đó là nhạc sĩ sáng tác nhiều điệu lý mới đang thịnh hành trên SKCL, một nhạc sĩ cải lương đa năng, một danh cầm cải lương với hai giai điệu nổi tiếng, một nghệ sĩ biểu diễn có học cao nhất từ trước đến nay và lần đầu tiên SKCL hai miền Nam - Bắc hội ngộ tại TPHCM.
CÁC ĐIỆU LÝ MỚI CỦA CAO VĂN LÝ

Những năm đầu giải phóng (1975-1977) nhiều điệu lý mới xuất hiện trên Đài TNVN II, trong các chương trình dân ca và nhạc cổ truyền, sau đó các tác giả nhanh chóng đưa vào vọng cổ và cải lương, rất hiệu quả và thịnh hành cho đến ngày nay. Đó là những điệu lý do nhạc sĩ Cao Văn Lý (Phạm Lý) sáng tác sau năm 1975.


Nhạc sĩ Cao Văn Lý quê ở Hồng Ngự - Đồng Tháp, là vùng đất giàu Nhạc tài tử Nam bộ (NTTNB) và dạt dào những câu hò điệu lý. Ông sinh năm 1937, tập kết ra Bắc năm 1954, năm 1959 ông sang Liên Xô học 9 năm và tốt nghiệp ở Nhạc viện T chai kovsky - Kieu. Sau năm 1975 ông giảng dạy ở Nhạc viện TPHCM, thời gian 1975 - 1985 ông sáng tác khoảng 20 ca khúc mang âm hưởng dân ca, trong đó có các điệu lý mới như : Lý mỹ hưng, Lý trăng soi, Lý tương phùng, Lý qua cầu, Lý đêm trăng, Lý bông trang... Từ năm 1980 cho đến nay, những điệu lý này rất được thông dụng trong các bài vọng cổ và trên sân khấu cải lương. Đây là sự kiện đáng ghi nhớ và sáng tạo của nhạc sĩ Cao Văn Lý đã làm cho nền âm nhạc dân tộc nói chung và SKCL nói riêng thêm phong phú.

HAI GIAI ĐIỆU NỔI TIẾNG CỦA DANH CẦM VĂN GIỎI

Ngay khi các điệu lý ra đời, hai giai điệu mới cũng xuất hiện và phổ biến nhanh trên địa hạt vọng cổ và cải lương. Có lúc các tác giả khai thác đưa vào sáng tác như một model, đó là điệu Phi vân điệp khúc và Đoản khúc lam giang do danh cầm cổ nhạc Văn Giỏi sáng tác năm 1976. Năm 1983 ông còn cùng nhạc sĩ - NSƯT Thanh Hải chỉnh lý và cải biên bản Vọng kim lang. Chỉ một thời gian ngắn, 3 giai điệu này đã lan rộng, thông dụng trên SKCL khắp cả hai miền Nam - Bắc cho đến nay và giá trị nghệ thuật của nó càng được khẳng định.

Nhạc sĩ Văn Giỏi là một danh cầm cổ nhạc miền Nam nổi tiếng trước năm 1975; ông sử dụng giỏi nhiều loại nhạc cụ như: Kìm, cò, violon, sến... nhưng sở trường là Guitar phím lõm, hiện nay là Đệ nhất danh cầm Guitar lõm. Ông sinh năm 1947 tại xã Long Trung, Cai Lậy - Tiền Giang. Trước năm 1975 ông đờn cho các hãng băng, đài phát thanh, đài truyền hình Sài Gòn. Sau năm 1975, ông mở lò dạy học trò tại nhà và một trong những lò dạy có số lượng môn sinh đông nhất ở TPHCM (1975-1988). Một khoảng thời gian ấy, ông có khoảng hơn 2.000 học trò, hiện đang sinh sống trên khắp đất nước và nước ngoài, số thành danh cũng không thể kể hết. Có lúc ông còn đờn tăng cường cho đoàn CL Nhân Dân Kiên Giang và Nhà hát Trần Hữu Trang. Ở vào giai đoạn cuối thế kỷ XX, thập niên đầu của thế kỷ XXI ngón đờn tài hoa của nhạc sĩ Văn Giỏi chưa ai có thể vượt nổi hoặc sánh bằng.

NHẠC SĨ CẢI LƯƠNG ĐA NĂNG

Trong khoảng năm 1980-2005, NSƯT - nhạc sĩ Thanh Hải là một trong những nhạc sĩ đa năng của SKCL phía Nam. Anh sử dụng thành thạo nhiều loại nhạc cụ cả tân lẫn cổ và viết nhạc kịch cho nhiều vở diễn ở nhiều đơn vị nghệ thuật. Hai mùa Hội diễn gần đây, năm 2000 anh viết nhạc nền cho 7 vở cải lương và năm 2005 năm vở.


NSƯT - nhạc sĩ Thanh Hải sinh ra và lớn lên tại TP Hải Phòng (1957) trong một gia đình có truyền thống nghệ thuật, nhưng anh có nhiều cơ hội thành danh thì ở TPHCM. Sau ngày miền Nam giải phóng, anh theo soạn giả Trần Nam Dân và nhạc sĩ Trần Kiết Tường vào Nam (Đài TNVN II) công tác. Vừa vào TPHCM, anh tìm đến hai danh cầm cổ nhạc đương thời của miền Nam, nhạc sĩ Văn Vĩ và Văn Giỏi là hai thần tượng của anh và nhiều danh cầm khác nữa. Anh đã có dịp tiếp cận để học hỏi các danh cầm : NSƯT - nhạc sĩ Bảy Bá (Tranh), Văn Vĩ, Văn Giỏi (Guitar), Năm Cơ (Sến), Hai Thơm (Violon)... Anh bắt đầu bước vào SKCL chuyên nghiệp (1978) qua các đoàn : Văn công TPHCM, 284 rồi về Nhà hát CL Trần Hữu Trang cho đến nay. Anh là một nhạc sĩ cải lương có khá nhiều biệt tài sáng tạo trong quá trình lớn lên với nghề.

Về tân nhạc (nhạc quãng tám) anh đã tự mày mò học hỏi rồi hòa âm phối khí nhiều chương trình dân ca và đã sáng tác thành công nhạc nền cho hàng chục vở cải lương: sân khấu, truyền hình, phát thanh, video... Là một trong những nhạc sĩ đầu tiên đờn vọng cổ, cải lương bằng nhạc khí Organ (sử dụng cần Pel) rất hiệu quả. Đặc biệt, trong khoảng thời gian (1977-1989) anh và danh cầm Văn Giỏi kết thành liên danh “Văn Giỏi - Thanh Hải” - trong các chương trình ca nhạc cải lương của Đài TNND – TPHCM và để lại ấn tượng đẹp trong lòng công chúng cho đến bây giờ. Tiêu biểu nhất là giai điệu Vọng Kim Lang do anh và nhạc sĩ Văn Giỏi cải biên, nhiều đài phát thanh đã chọn lớp đầu của giai điệu này để làm nhạc hiệu cho chương trình ca nhạc cải lương. Từ năm 1984 đến năm 1998, anh còn được mời đi biểu diễn nhiều nước trên thế giới như : Đức, Pháp, Bỉ, Úc...

NSƯT - nhạc sĩ Thanh Hải vừa qua đã tái đắc cử vào BCB - Hội SKTP nhiệm kỳ V (2005-2010) (chi hội trưởng chi hội âm nhạc).

DIỄN VIÊN CÓ HỌC VỊ CAO NHẤT

Từ giữa cuối thế kỷ XX, ngành sân khấu đã có nhiều nghệ sĩ có học vị cao, nhưng riêng ở lĩnh vực SKCL thì rất ít do đặc thù hoàn cảnh chiến tranh và tính chất nghề nghiệp. Có lẽ, chỉ duy nhất một trường hợp đặc biệt, đó là NSƯT - Tiến sĩ Bạch Tuyết là diễn viên có học vị cao nhất trong giới cải lương ở vào cuối thập niên – thế kỷ XIX, đến năm 2005 vẫn chưa có người đạt đến “kỷ lục” này.

NSƯT - Tiến sĩ Bạch Tuyết sinh tại Châu Đốc - An Giang (1945), chị theo SKCL sớm và thành danh lúc còn rất trẻ. Năm 1963 chị đã đoạt giải Thanh Tâm - Diễn viên Triển Vọng, năm 1965 chị đoạt giải Thanh Tâm lần II – Diễn viên xuất sắc. Trước năm 1975 chị được báo chí kịch trường và giới nghệ sĩ tặng danh hiệu là “Cải lương chi bảo”. Chỉ tính từ sau năm 1975 , khán giả nhớ và mến mộ những vai diễn: Kiều Nguyệt Nga, Cô Lựu, Thái hậu Dương Vân Nga... do chị thủ diễn.

Chị là một nghệ sĩ cầu tiến về nghề và học vấn, vì thế trong thời gian biểu diễn ở sân khấu ăn khách, chị lại phải dành khoảng thời gian để đến giảng đường đại học 4 năm, năm 1990 chị tốt nghiệp khoa ngữ văn - Trường Đại học tổng hợp TPHCM, nay là Trường Đại học KHXH và NV - TP HCM. Sau đó chị vẫn tiếp tục biểu diễn và vừa truyền nghề cho nhiều diễn viên trẻ, có một lúc chị ra nước ngoài tu nghiệp và nghiên cứu sinh... Năm 1998, NSƯT Bạch Tuyết đạt học vị Tiến sĩ nghệ thuật học, chị đã bảo vệ thành công luận án tiến sĩ về đề tài “Sự thích nghi nghệ thuật sân khấu cổ truyền của các dân tộc trong khu vực Đông Nam Á với điều kiện sinh hoạt hiện đại của khán giả thế kỷ XXI” tại Viện Hàn lâm Điện ảnh và Sân khấu Sofia, Bungaria - Viện Hàn lâm Hoàng gia kịch nghệ Anh quốc.

Bài, ảnh: ĐỖ DŨNG