Làm phim xưa kiểu “lỡ thời”!

Trong phạm vi bài viết này, xin không phân biệt đề tài (chiến tranh cách mạng, tâm lý xã hội...) mà chỉ khai thác ở khía cạnh bối cảnh Nam bộ xưa trong phim. Đi đầu cho trào lưu này phải kể đến những bộ phim do Hãng phim Truyền hình TP Hồ Chí Minh- TFS sản xuất từ thập niên 1990 như Đất phương Nam, Người đẹp Tây Đô... Và dòng phim hương xưa chính thức phổ biến với những bộ phim chuyển thể tiểu thuyết của nhà văn Hồ Biểu Chánh. Đến nay, có hàng chục tiểu thuyết của ông được chuyển thể, tiêu biểu như Con nhà nghèo, Con nhà giàu, Tại tôi, Cay đắng mùi đời, Tân phong nữ sĩ, Ngọn cỏ gió đùa... Gần đây, trào lưu này được Đài Truyền hình Vĩnh Long khá chuộng, phát sóng vào giờ vàng với Ải trần gian, Ải mỹ nhân, Giọt lệ bên sông, Dòng nhớ... và hiện đang phát sóng phim Lời nguyền.

Cảnh trong phim Ải mỹ nhân- phim với nhiều chi tiết bối cảnh xưa sơ sài, thiếu đầu tư. Ảnh: iHay

Nở rộ là vậy, song nhiều người am hiểu về văn hóa Nam bộ nhận xét rằng, dòng phim này sẽ nhàm chán nếu cứ làm phim thiếu đầu tư như hiện nay. Thử xem qua hàng chục bộ phim đã phát sóng trên Đài Truyền hình TP Hồ Chí Minh, Đài Truyền hình Vĩnh Long gần đây, phim nào cũng ông hội đồng, ông địa chủ có năm, bảy bà vợ rồi các bà tranh giành quyền lực, gây sóng gió trong gia đình. Hay những đứa con của các bà vợ hãm hại nhau giành quyền thừa kế... Những mô típ này quen thuộc đến mức xem tập đầu đã biết tập cuối.

Đành rằng, đầu tư bối cảnh, phục trang cho phim hương xưa rất tốn kém và không dễ tìm. Nhưng sự hời hợt trong bối cảnh, đạo cụ khiến người xem khó chịu. Như trong phim Ải mỹ nhân, chành lúa của ông hội đồng chỉ là cái chòi vịt cất trên liếp đất, dựng vách bằng mê bồ tạm bợ. Chành lúa của ông hội đồng thuở xưa lớn đến độ nào hẳn nhiều người đã biết, và chẳng ai làm chành lúa mà 4 hướng đều lé đé mé mương, sạt lở và ẩm thấp như trong phim. Đó là chưa kể nhiều nông dân xem phim không khỏi thắc mắc: Vách mê bồ vào mùa mưa thì làm sao bảo vệ lúa gạo? Hay như cô gái trong phim "Giông tố cuộc đời", lớn lên trong cảnh nghèo khó, thôn quê sông nước mà bị hãm hại té xuống mương nhỏ lại chết đuối. Với bối cảnh mé mương trong phim, mực nước chỉ ngang người thì làm sao lấy đi mạng sống một cô gái quanh năm lặn hụp mò cua bắt ốc.

Xem phim hương xưa mà "tức anh ách" với vô vàn những tình huống vô lý, xuất phát từ việc thiếu am hiểu văn hóa Nam bộ xưa. Cũng trong phim "Giông tố cuộc đời", chàng trai trẻ ra thăm đồng thấy đồng lúa bị rầy ăn, quỵ xuống khóc la thảm thiết. Hẳn đạo diễn phim chưa am hiểu về nông dân Nam bộ. Rầy muốn ăn sạch đám lúa phải có quá trình, không phải chỉ vài giờ đồng hồ. Và trong tình cảnh đó, đoan chắc rằng nông dân thực thụ không ai ngã quỵ, kêu trời trách đất. Hay trong phim Ải mỹ nhân, cháu nội duy nhất của ông hội đồng bị mất tích. Bữa sáng ra mọi người hoảng hốt mấy tiếng rồi thôi, trong khi đứa bé được người đàn ông gần nhà lượm nuôi. Quyền thế ông hội đồng ngày xưa không yếu ớt đến vậy! Cũng trong phim này, ông hội đồng ngồi bàn giữa xét chuyện gia đình, thế là bà vợ lớn, vợ nhỏ, rồi cả nàng dâu lớn, dâu nhỏ ngồi kế bên ông. Làm gì có chuyện "ngang vai đối vế" vậy trong xã hội phong kiến xưa. Hay trong tình huống, con trai trưởng lấy mớ tiền bạc đi đánh bài, thế là ông hội đồng đi tới đâu mượn tiền làm ăn đều bị xua đuổi đến cùng cực. Hội đồng thuở xưa đất ruộng, tài sản lớn cỡ nào mà đạo diễn phim xây dựng tình huống nực cười đến vậy.

Có nhiều phim dễ dãi đến những chi tiết sơ đẳng nhất. Cô Thà trong phim "Dòng nhớ", làm nghề thương hồ mà chèo xuồng bằng cách giơ mái chèo lên rồi... bỏ xuống, nhìn rất phản cảm. Một bà lão gần xóm tôi xem phim bức xúc: "Cái này là vọc nước chớ chèo chống gì!". Chèo là phải "móc", "lái" rất công phu, nhất là với chiếc ghe tam bản lớn, chớ không phải diễn không tới như vậy. Dòng phim Hồ Biểu Chánh có ngôn ngữ vốn đặc trưng, quen thuộc: Nếu là người Tây học thì nhất định sẽ "toa", "moa" trong xưng hô; người lớn tuổi thường xưng "qua". Các từ ngữ đi kèm theo như "đa", "lung lắm đa" xuất hiện nhiều. Tuy nhiên, trong vài phim, khán giả nhàm chán vì quá lạm dụng ngôn ngữ này, có đoạn lại chêm xen ngôn ngữ hiện đại.

* * *

Suy cho cùng, những thiếu sót của dòng phim "hương xưa" hiện nay là do các nhà biên kịch, đạo diễn, đạo cụ… chưa thực sự chú ý (cũng có thể không để ý) đến yếu tố văn hóa mà mải mê chạy theo tình tiết hấp dẫn, câu khách. Nếu không hài hòa yếu tố điện ảnh và văn hóa, dòng phim "hương xưa" vẫn chưa thể… "xưa" được!

ĐĂNG HUỲNH

Xem “Đất phương Nam”, nghĩ về dòng phim “hương xưa”
 

Mỗi thế hệ đều có cách làm và quan niệm nghệ thuật khác nhau. Vì thế, mọi sự so sánh đều khập khiễng. Nhân đề cập đến dòng phim hương xưa, nhắc lại đôi điều về phim "Đất phương Nam" với mong muốn khơi gợi cảm nhận về bộ phim sau 20 năm công chiếu vẫn có sức hút mãnh liệt với khán giả.

"Đất phương Nam" được NSƯT Nguyễn Vinh Sơn chuyển thể từ tiểu thuyết "Đất rừng phương Nam" của nhà văn Đoàn Giỏi. Suốt phim là hành trình đi tìm cha của cậu bé tên An. Đây là phim truyền hình dài tập thứ 2 do Hãng phim TFS sản xuất năm 1997, sau phim "Người đẹp Tây Đô" và là bộ phim dài tập đầu tiên của Việt Nam xuất khẩu sang Mỹ. Nói về thành công của phim, ngoài đội ngũ rất am hiểu và trân trọng văn hóa Nam bộ, cần nhắc đến cố vấn phong tục tập quán cho phim là nhà văn Sơn Nam, nhà báo Bảy Triển; và nhạc sĩ Lư Nhất Vũ đã thổi hồn cho phim bằng những ca khúc để đời.

Cốt lõi của phim là đề tài chiến tranh cách mạng, song nếu bỏ qua yếu tố điện ảnh và nội dung, "Đất phương Nam" vẫn tròn trịa là cuốn sách văn hóa dân gian Nam bộ quý báu. Từ nếp sống, nếp cư xử của những thế hệ cư dân khai đất, lập làng, đến thiên nhiên phương Nam kỳ thú, những nét sinh hoạt dân gian: hát bội cúng đình, mãi võ… đều được khai thác thú vị và chính xác.

Nghệ sĩ Kiều Oanh diễn lại trích đoạn trong tuồng “Giọt máu chung tình” trong phim. Ảnh chụp lại.

Người xem ấn tượng cảnh ông Tám Luông tự tử trước sự hà hiếp của giặc Tây. Ông khoác áo dài khăn đóng, kính cẩn đốt nhang mồ mả, bàn thờ tổ tiên rồi an nhiên vừa nói thơ Vân Tiên, vừa treo cổ. Đó là khí khái của người Nam bộ thuở khẩn hoang. Hay cảnh đoàn của thầy giáo Bảy hát bội cúng đình, đạo diễn đã khơi lại không khí rộn ràng của đình làng Nam bộ thuở xưa từ sân khấu, tuồng tích đến cảnh người cầm trống chầu. Chỉ cách người giới thiệu: "Kính thưa hương cả, hương chủ và các bậc kỳ lão làng sở tại!" đã thấy đúng hồn cốt của buổi hát bội. Đặc biệt, đây là bộ phim đầu tiên, và duy nhất cho đến nay, đã diễn lại trích đoạn trong kịch bản "Giọt máu chung tình" của soạn giả Mộc Quán- Nguyễn Trọng Quyền, cảnh Bạch Thu Hà khóc Võ Đông Sơ.

Những cảnh bắt sấu, bắt rắn, gác cu, hò đối đáp, hò chèo ghe… được đạo diễn tả thật đến từng chi tiết, và kỹ lưỡng như một phim tài liệu về nghệ thuật ấy. Kịch bản phim còn được khéo léo lồng ghép ca dao, tục ngữ, dân ca dân gian một cách rất hợp lý. Ví như đoạn ông Bà Ngù xin cho An ở nhờ bà Tư Ù, ông nói: "Thôi mà cô Tư. Nước chảy ra thì thương cha nhớ mẹ. Nước chảy vào thương kẻ mồ côi". Thật nhân văn và đúng điệu miền Nam.

Với tôi, ấn tượng nhất vẫn là cảnh ông Ba Bắt Rắn và Cò, An cất nhà giữa đất rừng U Minh. Đó là những tư liệu quý về tâm thức tín ngưỡng trong việc dựng nhà của người Nam bộ cần gìn giữ. Trước giờ động thổ, ông Ba dọn bàn án, thành kính thắp nhang xin phép Thần hoàng, Thổ võ, Đất đai, Dương trạch cho cất nhà, an tâm mà "ăn đời, ở kiếp, sống gởi thác về trên đất U Minh này". Đợi nước lớn, anh thợ chính mới gọi ông Ba thả đòn dong. Để thả đòn dong, ông Ba lại dọn bàn lễ, bà con lối xóm quây quần, lần này ông Ba cầu Bà Cửu Thiên huyền nữ, phù hộ cho cha con ông có cuộc sống an lành.

Về phần âm nhạc, nhạc sĩ Lư Nhất Vũ đã chăm chút cho nhạc phim hay đến nao lòng. Hai ca khúc trong phim "Bài ca đất phương Nam" và "Chú bé đi tìm cha" đã đi vào lòng bao thế hệ người yêu nhạc. Trong phim, đoạn An hái trộm ổi ông cho nhạc nền Lý Cây ổi, đoạn gánh hát bội chuẩn bị diễn ông cho nhạc nền Lý Trống chầu; và còn có nói thơ Vân Tiên, vè Nam bộ, hò đối đáp… được đưa vào những tình huống phim rất hợp lý, phát huy hiệu quả nghệ thuật.

Sẽ còn nhiều điều để nói về phim "Đất phương Nam" để giải đáp cho câu hỏi vì sao 20 năm qua, bộ phim vẫn được nhiều khán giả yêu mến, dù gần như thuộc làu. Khi nhắc phim này trên facebook, nhiều bạn bè của tôi đã chia sẻ sự thích thú và cho rằng đó là thành công lớn của điện ảnh truyền hình Việt Nam đương đại.

Nhắc lại những điều này để thấy rằng, "Đất phương Nam" được thực hiện bởi những nhà làm phim, nhà văn hóa tâm huyết và am tường. Mọi thước phim, cảnh quay, đều được chăm chút kỹ lưỡng, công phu. Dòng phim hương xưa bây giờ, có mấy cảnh quay được chăm chút như vậy?

DUY LỮ