Vai diễn giả trai, giả gái: Nét độc đáo trong nghệ thuật sân khấu truyền thống
- Thứ ba - 25/08/2015 20:01
- |In ra
- |Đóng cửa sổ này
NS Kim Chung trong vai Lữ Bố
1. Trên
sân
khấu
tuồng
Bình
Định
nửa
sau
thế
kỷ
XX
đã
phổ
biến
hiện
tượng
kép
vào
vai
đào,
bởi
thời
điểm
đó
con
gái
không
được
theo
nghề
hát.
Một
số
kép
đã
từng
kinh
qua
vai
đào
như
chánh
ca
Đông,
Vũ
Ngọc
Liễn…
Chánh
ca
Đông
bắt
đầu
nổi
tiếng
từ
những
vai
đào
như
Nguyệt
Cô,
Điêu
Thuyền,
Lan
Anh,
Trại
Ba…
Không
có
làn
hơi
thiên
phú,
nhưng
ông
kiên
trì
tập
luyện
phát
âm
tròn
vành
rõ
chữ,
ngữ
khí,
ngữ
điệu
nhuần
nhuyễn.
Vì
thế,
ông
vào
các
vai
đào
rất
truyền
cảm,
mềm
mại,
để
lại
ấn
tượng
tốt
trong
lòng
khán
giả.
Hay NSƯT Ngọc Cầm đã từng lay động khán giả qua giọng hát khỏe, vang, cao, ấm áp cộng với thân hình cao lớn, phong thái hào hoa phong nhã khi vào các vai kép. Sau vai Địch Thanh làm say lòng bao người hâm mộ là các vai Lộ Địch, Tiết Nhơn Quý, Phạm Công… Mỗi vai một vẻ nhưng ai cũng cảm nhận được rằng “kép” Ngọc Cầm quá đẹp bởi kết hợp nhuần nhuyễn giữa vẻ oai phong lẫm liệt của kép võ với dáng nho nhã, đa tình của kép văn.
Nhưng vai kép thành công nhất của NSƯT Ngọc Cầm phải kể đến vai Lữ Bố (vở tuồng “Phụng Nghi Đình”). Ở vai diễn này, NSƯT Ngọc Cầm đã thể hiện vô cùng hoàn mỹ phong thái uy vũ, kiêu hùng của một viên dõng tướng nhưng đồng thời cũng rất đa tình, hào hoa của một trang nam tử cao ngạo, khinh mạn. Cách hát lúc thì lên giọng vênh vang khoe mẽ, lúc thì hạ giọng tỉ tê của Lữ Bố khi dụ dỗ Điêu Thuyền đã được Ngọc Cầm thể hiện vô cùng điệu nghệ, tới nay vẫn chưa có nữ diễn viên nào đóng kép sánh kịp.
2. Đó là chuyện diễn viên nam đóng vai nữ, diễn viên nữ đóng vai nam. Điều thú vị trong các lớp tuồng của kịch hát dân tộc còn là hiện tượng nhân vật nam giả nữ hoặc ngược lại.
Trong vở “Diễn võ đình”, tráng sĩ Triệu Khánh Sanh là một anh hùng tuổi trẻ tài cao nhưng phải giả gái (đặt tên là Bích Đào) để bảo toàn tính mạng trước sự truy sát của tên gian thần Bàng Hồng muốn tiêu diệt cả dòng họ Triệu: “Dứt dây cửi buộc chân chí khí/ Xách khuôn thêu đè mặt hùng anh”. Bích Đào ăn nói nhỏ nhẹ, dịu dàng, ứng khẩu nhanh nhẹn, khôn khéo khi được Kiều Quang dạy nghề thêu dệt: “Luồn chỉ thắm - Chắp tơ mành/ Cúc trắng mai vàng thưa thớt nhụy”. Nhưng cũng rất đa tình, hào hoa, lãng mạn khi trêu ghẹo Kiều Quang: “Chim xanh lá đỏ ngẩn ngơ tình”.
Khi chỉ có một mình, trở lại tính cách nam nhi, Triệu Khánh Sanh rất dữ dội, uất hận lúc đối diện với chính mình đang bị tên gian thần khét tiếng Bàng Hồng đuổi bắt: “Ớ Bàng Hồng! Tao nói thiệt/ Cánh hộc hồng (mà) gặp gió liệng mây xanh, thì…/ Xương ưng khuyển (tao) nghiền tro quăng biển bạc”. Quả thật, Bích Đào học thêu là một lớp tuồng hấp dẫn, thú vị cho người xem và là mẫu mực cho diễn viên phát triển nghề nghiệp.
Ngược lại, vở “Nỗi oan tình” (còn có tên gọi khác là “Chiếc bóng oan khiên”) lại có tình tiết gái giả trai. Nàng Mai Hương rất nết na, yêu thương chồng con. Để giúp con vơi nỗi nhớ cha, nàng chỉ vào chiếc bóng của mình trên tường vào mỗi buổi tối và bảo với con đó là cha nó. Không ngờ, Mai Hương bị chồng vu oan là không chung thủy bởi con không nhận cha lúc chồng trở về. Nàng tự vẫn, được nhà sư cứu giúp và đem về chùa dạy võ.
Lúc đất nước gặp nạn can qua, nàng đóng giả nam nhi, lấy tên chồng là Trịnh Lang và xin gia nhập đội quân của Tổng trấn Lê Trung giúp vua đánh giặc cứu nước, trở thành một phó tướng tài ba lỗi lạc. Hết họa binh đao, nàng được trọng dụng làm Quan Tổng trấn. Oái ăm thay, lúc này công chúa đã phải lòng Trịnh Lang, gây khó xử cho nàng. Kết thúc câu chuyện những tưởng, với việc đóng giả trai, nàng sẽ bị nhà vua trị tội. Nhưng ông đã anh minh nhận ra tài đức vẹn toàn của người phụ nữ kiên trinh, tha chết cho nàng và gia đình họ được đoàn viên.
3. Có thể nói, việc “hoán đổi giới tính” trong các tình huống éo le, bất khả kháng có tác dụng tích cực đối với bản thân nhân vật, đồng thời gây hứng thú, lôi cuốn khán giả là sáng tạo độc đáo của nghệ thuật sân khấu dân tộc. Nhưng đối với diễn viên, việc “chuyển giới” là vai diễn không hề dễ.
NSND Minh Ngọc, người đã từng đảm nhiệm vai Triệu Khánh Sanh giả gái đoạt huy chương Vàng tại Liên hoan nghệ thuật tuồng truyền thống toàn quốc 2008, cho biết: “Khi nhận nhiệm vụ đóng giả cô gái trong vở “Diễn võ đình” tôi cũng rất băn khoăn, bởi tuổi đời mình không còn trẻ. Nhưng bằng kinh nghiệm lâu năm trong nghề cộng với chịu khó quan sát thực tế cuộc sống, như tìm hiểu cách cầm kim, xỏ chỉ ra sao, đi lại thế nào… đã giúp tôi hoàn thành vai diễn này”.
Thành công của các NSƯT Ngọc Cầm, NSND Hòa Bình, NSND Minh Ngọc khi “chuyển giới” trên sân khấu tuồng Bình Định là một minh chứng sinh động thể hiện sức cuốn hút của dạng vai diễn này. Qua đó cũng cho thấy sự đa năng của các nghệ sĩ tên tuổi. Từ đào họ có thể đóng kép và ngược lại từ kép họ có thể chuyển đào. Giả trai, giả gái trong kịch hát dân tộc thực sự là “mảnh đất màu mỡ” để người nghệ sĩ bộc lộ tài năng của mình trên nhiều phương diện.
NGUYỄN THÚY HƯỜNG - BBĐ
|
|
| NSND Minh Ngọc đóng vai Bích Đào (người quỳ) trong vở tuồng “Diễn võ đình”. |
Hay NSƯT Ngọc Cầm đã từng lay động khán giả qua giọng hát khỏe, vang, cao, ấm áp cộng với thân hình cao lớn, phong thái hào hoa phong nhã khi vào các vai kép. Sau vai Địch Thanh làm say lòng bao người hâm mộ là các vai Lộ Địch, Tiết Nhơn Quý, Phạm Công… Mỗi vai một vẻ nhưng ai cũng cảm nhận được rằng “kép” Ngọc Cầm quá đẹp bởi kết hợp nhuần nhuyễn giữa vẻ oai phong lẫm liệt của kép võ với dáng nho nhã, đa tình của kép văn.
Nhưng vai kép thành công nhất của NSƯT Ngọc Cầm phải kể đến vai Lữ Bố (vở tuồng “Phụng Nghi Đình”). Ở vai diễn này, NSƯT Ngọc Cầm đã thể hiện vô cùng hoàn mỹ phong thái uy vũ, kiêu hùng của một viên dõng tướng nhưng đồng thời cũng rất đa tình, hào hoa của một trang nam tử cao ngạo, khinh mạn. Cách hát lúc thì lên giọng vênh vang khoe mẽ, lúc thì hạ giọng tỉ tê của Lữ Bố khi dụ dỗ Điêu Thuyền đã được Ngọc Cầm thể hiện vô cùng điệu nghệ, tới nay vẫn chưa có nữ diễn viên nào đóng kép sánh kịp.
2. Đó là chuyện diễn viên nam đóng vai nữ, diễn viên nữ đóng vai nam. Điều thú vị trong các lớp tuồng của kịch hát dân tộc còn là hiện tượng nhân vật nam giả nữ hoặc ngược lại.
Trong vở “Diễn võ đình”, tráng sĩ Triệu Khánh Sanh là một anh hùng tuổi trẻ tài cao nhưng phải giả gái (đặt tên là Bích Đào) để bảo toàn tính mạng trước sự truy sát của tên gian thần Bàng Hồng muốn tiêu diệt cả dòng họ Triệu: “Dứt dây cửi buộc chân chí khí/ Xách khuôn thêu đè mặt hùng anh”. Bích Đào ăn nói nhỏ nhẹ, dịu dàng, ứng khẩu nhanh nhẹn, khôn khéo khi được Kiều Quang dạy nghề thêu dệt: “Luồn chỉ thắm - Chắp tơ mành/ Cúc trắng mai vàng thưa thớt nhụy”. Nhưng cũng rất đa tình, hào hoa, lãng mạn khi trêu ghẹo Kiều Quang: “Chim xanh lá đỏ ngẩn ngơ tình”.
Khi chỉ có một mình, trở lại tính cách nam nhi, Triệu Khánh Sanh rất dữ dội, uất hận lúc đối diện với chính mình đang bị tên gian thần khét tiếng Bàng Hồng đuổi bắt: “Ớ Bàng Hồng! Tao nói thiệt/ Cánh hộc hồng (mà) gặp gió liệng mây xanh, thì…/ Xương ưng khuyển (tao) nghiền tro quăng biển bạc”. Quả thật, Bích Đào học thêu là một lớp tuồng hấp dẫn, thú vị cho người xem và là mẫu mực cho diễn viên phát triển nghề nghiệp.
Ngược lại, vở “Nỗi oan tình” (còn có tên gọi khác là “Chiếc bóng oan khiên”) lại có tình tiết gái giả trai. Nàng Mai Hương rất nết na, yêu thương chồng con. Để giúp con vơi nỗi nhớ cha, nàng chỉ vào chiếc bóng của mình trên tường vào mỗi buổi tối và bảo với con đó là cha nó. Không ngờ, Mai Hương bị chồng vu oan là không chung thủy bởi con không nhận cha lúc chồng trở về. Nàng tự vẫn, được nhà sư cứu giúp và đem về chùa dạy võ.
Lúc đất nước gặp nạn can qua, nàng đóng giả nam nhi, lấy tên chồng là Trịnh Lang và xin gia nhập đội quân của Tổng trấn Lê Trung giúp vua đánh giặc cứu nước, trở thành một phó tướng tài ba lỗi lạc. Hết họa binh đao, nàng được trọng dụng làm Quan Tổng trấn. Oái ăm thay, lúc này công chúa đã phải lòng Trịnh Lang, gây khó xử cho nàng. Kết thúc câu chuyện những tưởng, với việc đóng giả trai, nàng sẽ bị nhà vua trị tội. Nhưng ông đã anh minh nhận ra tài đức vẹn toàn của người phụ nữ kiên trinh, tha chết cho nàng và gia đình họ được đoàn viên.
3. Có thể nói, việc “hoán đổi giới tính” trong các tình huống éo le, bất khả kháng có tác dụng tích cực đối với bản thân nhân vật, đồng thời gây hứng thú, lôi cuốn khán giả là sáng tạo độc đáo của nghệ thuật sân khấu dân tộc. Nhưng đối với diễn viên, việc “chuyển giới” là vai diễn không hề dễ.
NSND Minh Ngọc, người đã từng đảm nhiệm vai Triệu Khánh Sanh giả gái đoạt huy chương Vàng tại Liên hoan nghệ thuật tuồng truyền thống toàn quốc 2008, cho biết: “Khi nhận nhiệm vụ đóng giả cô gái trong vở “Diễn võ đình” tôi cũng rất băn khoăn, bởi tuổi đời mình không còn trẻ. Nhưng bằng kinh nghiệm lâu năm trong nghề cộng với chịu khó quan sát thực tế cuộc sống, như tìm hiểu cách cầm kim, xỏ chỉ ra sao, đi lại thế nào… đã giúp tôi hoàn thành vai diễn này”.
Thành công của các NSƯT Ngọc Cầm, NSND Hòa Bình, NSND Minh Ngọc khi “chuyển giới” trên sân khấu tuồng Bình Định là một minh chứng sinh động thể hiện sức cuốn hút của dạng vai diễn này. Qua đó cũng cho thấy sự đa năng của các nghệ sĩ tên tuổi. Từ đào họ có thể đóng kép và ngược lại từ kép họ có thể chuyển đào. Giả trai, giả gái trong kịch hát dân tộc thực sự là “mảnh đất màu mỡ” để người nghệ sĩ bộc lộ tài năng của mình trên nhiều phương diện.
NGUYỄN THÚY HƯỜNG - BBĐ
Độc đáo sự hoán chuyển: Đào Đóng Kép
Xưa nay trong ánh sáng muôn màu của sân khấu cải lương, điều kỳ diệu luôn mang đến cho khán giả những bất ngờ, thú vị đó là nghệ thuật hoá thân của người nghệ sĩ. Đã có không ít những nghệ sĩ tài hoa đi vào huyền thoại chinh phục hàng triệu con tim người mộ điệu bằng nghệ thuật hoá thân.
Trong
quá
trình
sáng
tạo
đó
nhiều
thế
hệ
nghệ
sĩ
đã
thể
hiện
các
dạng
nhân
vật
như:
độc,
lẳng,
mùi,
hề
thích
ứng
với
độ
tuổi
của
vai
đào
và
vai
kép.
Nghệ
thuật
hoá
thân
đã
cho
phép
nghệ
sĩ
trẻ
đóng
vai
già,
nghệ
sĩ
trung
niên
hoá
thân
thành
nhân
vật
nhỏ
hơn
độ
tuổi
của
mình
và
đặc
biệt
là
đào
đóng
kép.
Nghê sĩ Tú Sương vai Đổng Trác
Đây là một sở trường đem lại những điều kỳ lạ trên sân khấu cải lương. Nhắc đến những nữ nghệ sĩ nổi tiếng với sở trường Đào đóng kép chúng ta không thể nào quên NSND Phùng Há, NSND Bảy Nam, NSƯT Ngọc Giàu, NS Kim Chung… đã đem lại nhiều bất ngờ thú vị cho khán giả mộ điệu. Để vào được những vai đào đóng kép đòi hỏi phải có trình độ diễn xuất và bản lĩnh sân khấu. Với nỗ lực tạo cơ hội cho diễn viên trẻ được thể nghiệm Nhà hát cải lương Trần Hữu Trang đã từng tạo điều kiện cho nhóm xã hội hoá thực hiện chương trình Nối vòng tay lớn lần 5, với kịch bản Phụng Nghi Đình của tác giả Mộc Quán Nguyễn Trọng Quyền - Trương Phụng Hảo do ba đạo diễn: Thanh Thanh Tâm, Hoàng Song Việt, Hữu Quốc dàn dựng. Chương trình mang tính thể nghiệm khi hoán chuyển vai đào đóng kép, kép đóng đào.
NSƯT Thanh Thanh Tâm kể lại, khi chúng tôi tìm hiểu vấn đề này thì được NSND Phùng Há còn sống, bà đã cho biết chương trình là sự mạo hiểm mà bà đã từng thể nghiệm cách đây 55 năm. Đó là năm 1950 trên sân khấu đoàn Phụng Hảo. Thời đó các nam nghệ sĩ nổi tiếng như: Tư Út, Từ Anh đột ngột qua đời chỉ còn lại nghệ sĩ Năm Châu. Do thiếu kép có nghề để cáng đáng những vai khó trong vở đang ăn khách, đó là vở Đường Minh Hoàng du nguyệt điện, NSND Phùng Há đã bàn với NSND Năm Châu để bà được thử đóng vai An Lộc Sơn. Lúc đó NSND Năm Châu đóng vai Đường Minh Hoàng, NS Kim Cúc đóng vai Dương Quí Phi và kết quả thành công mỹ mãn. Khi An Lộc Sơn của Phùng Há xuất hiện oai phong lẫm liệt bên cạnh Dương Quí Phí dịu dàng, sắc sảo của Kim Cúc, khán giả đã tán thưởng nồng nhiệt.
Sau này khi NSND Năm Châu lập gánh hát riêng, NSND Phùng Há đã đóng luôn vai Đường Minh Hoàng và nhắc đến những vai kép của bà khán giả không quên vai Lữ Bố trong vở Phụng Nghi Đình. Đây là vai diễn mà bà mà NS Năm Phỉ đã sang Nhật biểu diễn nhân ngày lễ Thiên Hoàng. Lớp hay nhất là lớp Lữ Bố hí Điêu Thuyền. Cái chất đa tình, hiếu sắc, hữu dõng, vô mưu của Lữ Bố đã được NSND Phùng Há khắc họa đậm nét khiến người xem quên mất bà là nữ. Nhà thơ Xuân Thủy đã viết tặng NSND Phùng Há một câu thơ: “Ấy mới tài, ấy mới duyên. Lẵng lơ Lã Bố hí Điêu Thuyền. Ai hay Lã Bố là cô ả. Nay đã tao phùng há dám quên”.
Sau này NSND Phùng Há còn có nhiều vai kép rất thành công như: Tào Tháo trong vở Huê Dung đạo, hoàng tử Lang trong vở Sĩ Vân công chúa, Giang sứ trong vở Chiếc áo thiên nga… các vai diễn này bà đã diễn ở Pháp rất được khán giả kiều bào yêu thích.
Khi đã đóng thành công những vai kép và được công chúng chấp nhận, NSND Phùng Há mới bắt đầu thể nghiệm hướng đi mới: thành lập gánh hát toàn nữ ban (năm 1958) diễn vào tối thứ 7 và chủ nhật hàng tuần. Hai vở khai trương tại rạp Cao Đồng Hưng đó là vở Đường Minh Hoàng du nguyệt điện và vở Phụng Nghi Đình. Trong đó NSND Phùng Há đảm trách vai Lữ Bố, Bích Thuận vai An Lộc Sơn, Năm Phỉ vai Điêu Thuyền, Kim Cúc, Thanh Tùng vai Dương Quí Phi…Các nữ nghệ sĩ cùng thời với NSND Phùng Há đã đóng tốt các vai kép như: Bảy Nam, Kim Thoa, Ngọc Xứng, Kim Chung, Bích Thuận… Sau này toàn nữ ban đã dựng thêm các vở Mạnh Lệ Quân thoát hài, Sở Vân cưới vợ. Đã hơn 60 năm nhưng vẫn vai kép của NSND Phùng Há vẫn được nhiều khán giả nhắc nhỡ. Với công việc khai phá những nét mới này bà đã làm phong phú bộ môn cải lương và khẳng định một điều: Nghệ sĩ tài năng có thể hoá thân được nhiều loại vai.
NSƯT Thanh Vy nói: “Ở miền bắc những năm 70 đã xuất hiện một loại hình nghệ thuật mà các nghệ sĩ đã dàn dựng bài ca Ngày hội bắn, khi đó nam nghệ sĩ hát cả giọng nam và giọng nữ. Ngược lại nữ cũng phải hát giọng nam. Và Năm 1976 NSND Phùng Há đã tổ chức chương trình hát hội gây quỹ từ thiện với vở Phụng Nghi Đình do bà đóng vai Lữ Bố với 5 cô đào đóng Điêu Thuyền: Thanh Nga, Ngọc Hương, Kim Cương, Mỹ Châu và Phượng Liên. Lúc đó NSƯT Út Bạch Lan đóng vai Vương Tư Đồ, NSND Ngọc Giàu đóng vai Đổng Trác, NSND Bảy Nam đóng vai Lý Nhu. Và theo lời kể của NSND Lệ Thủy năm 18 tuổi chị đã đóng vai Điêu Thuyền bên cạnh Lữ Bố do cô Kim Chung thể hiện. Qua đó cho thấy niềm khao khát được sáng tạo, được thể nghiệm cách diễn mới đã thôi thúc các thế hệ nghệ sĩ luôn hướng tới những vai diễn khó”.
Với NSƯT Ngọc Đáng, bà cho biết: “Có thể nói nghệ sĩ tuồng cổ chúng tôi từ lúc vào nghề đã được các nghệ nhân như: Minh Tơ, Thành Tôn, Khánh Hồng, Đức Phú, Bảy Sự, Huỳnh Mai… dạy rất nhiều bài học. Từ vai lớn cho tới vai nhỏ, vai quân sĩ cho tới vai tỳ nữ. Tất cả đều phải học để đúc kết kinh nghiệm cho nghề. Bản thân tôi rất thích đóng vai kép. Vì khi đó mình thấy sự mạnh mẽ của vai diễn mang lại cho mình nhiều bất ngờ thú vị. Ngoài vai Vương Tư Đồ trong Phụng Nghi Đình tôi còn được đóng vai Bao Công, Ngô Tôn Quyền, An Lộc Sơn… Tôi nhớ trên sân khấu đoàn Minh Tơ những năm 70 NSƯT Thanh Tòng cũng đã từng dàn dựng vở Phụng Nghi Đình với ba nam nghệ sĩ đóng vai Điêu Thuyền: Thanh Tòng, Bửu Truyện, Trường Sơn. Tôi nghĩ rằng khán giả sẽ gặp nhiều bất ngờ thú vị để chứng kiến cuộc thể nghiệm của chúng tôi”.
Trả lời câu hỏi: Khi hoá thân thành vai kép chị có suy nghĩ gì? Hạn chế của nữ đóng vai kép theo chị có nhiều hơn hạn chế của kép đóng vai đào? NSƯT Thanh Thanh Tâm đã nói:”Tâm đã nhiều lần diễn vai kép, nhất là vai Lữ Bố vì từ lúc còn là học sinh của Nhà hát Trần Hữu Trang Tâm đã được NSND Phùng Há dạy đóng vai này. Hạn chế của nữ đóng vai kép chính là khó có được sự dũng mãnh, hiên ngang của nam nghệ sĩ để thể hiện khí phách nam nhi. Giọng ca dịu dàng cũng là một hạn chế khi cần phải hét to, ca lớn. Đóng vai giả trai trong vở rồi ở cuối lớp trở lại là nhân vật nữ như: Hoa Mộc Lan, Mộc Quế Anh thì rất dễ xử lý, còn đóng kép cả vở thì rõ là một thử thách. Trước đây thế hệ nghệ sĩ đi trước ngoài NSND Phùng Há, Bảy Nam, Kim Chung còn có NSƯT Ngọc Giàu đóng vai Lục Vân Tiên rất ấn tượng. Theo Tâm hạn chế của nam đóng vai nữ cũng ở chất giọng và điệu bộ. Hạn chế của cả hai ngang nhau, nhưng nữ đóng kép dễ chấp nhận hơn”.
Nghê sĩ Tú Sương vai Đổng Trác
Đây là một sở trường đem lại những điều kỳ lạ trên sân khấu cải lương. Nhắc đến những nữ nghệ sĩ nổi tiếng với sở trường Đào đóng kép chúng ta không thể nào quên NSND Phùng Há, NSND Bảy Nam, NSƯT Ngọc Giàu, NS Kim Chung… đã đem lại nhiều bất ngờ thú vị cho khán giả mộ điệu. Để vào được những vai đào đóng kép đòi hỏi phải có trình độ diễn xuất và bản lĩnh sân khấu. Với nỗ lực tạo cơ hội cho diễn viên trẻ được thể nghiệm Nhà hát cải lương Trần Hữu Trang đã từng tạo điều kiện cho nhóm xã hội hoá thực hiện chương trình Nối vòng tay lớn lần 5, với kịch bản Phụng Nghi Đình của tác giả Mộc Quán Nguyễn Trọng Quyền - Trương Phụng Hảo do ba đạo diễn: Thanh Thanh Tâm, Hoàng Song Việt, Hữu Quốc dàn dựng. Chương trình mang tính thể nghiệm khi hoán chuyển vai đào đóng kép, kép đóng đào.
NSƯT Thanh Thanh Tâm kể lại, khi chúng tôi tìm hiểu vấn đề này thì được NSND Phùng Há còn sống, bà đã cho biết chương trình là sự mạo hiểm mà bà đã từng thể nghiệm cách đây 55 năm. Đó là năm 1950 trên sân khấu đoàn Phụng Hảo. Thời đó các nam nghệ sĩ nổi tiếng như: Tư Út, Từ Anh đột ngột qua đời chỉ còn lại nghệ sĩ Năm Châu. Do thiếu kép có nghề để cáng đáng những vai khó trong vở đang ăn khách, đó là vở Đường Minh Hoàng du nguyệt điện, NSND Phùng Há đã bàn với NSND Năm Châu để bà được thử đóng vai An Lộc Sơn. Lúc đó NSND Năm Châu đóng vai Đường Minh Hoàng, NS Kim Cúc đóng vai Dương Quí Phi và kết quả thành công mỹ mãn. Khi An Lộc Sơn của Phùng Há xuất hiện oai phong lẫm liệt bên cạnh Dương Quí Phí dịu dàng, sắc sảo của Kim Cúc, khán giả đã tán thưởng nồng nhiệt.
Sau này khi NSND Năm Châu lập gánh hát riêng, NSND Phùng Há đã đóng luôn vai Đường Minh Hoàng và nhắc đến những vai kép của bà khán giả không quên vai Lữ Bố trong vở Phụng Nghi Đình. Đây là vai diễn mà bà mà NS Năm Phỉ đã sang Nhật biểu diễn nhân ngày lễ Thiên Hoàng. Lớp hay nhất là lớp Lữ Bố hí Điêu Thuyền. Cái chất đa tình, hiếu sắc, hữu dõng, vô mưu của Lữ Bố đã được NSND Phùng Há khắc họa đậm nét khiến người xem quên mất bà là nữ. Nhà thơ Xuân Thủy đã viết tặng NSND Phùng Há một câu thơ: “Ấy mới tài, ấy mới duyên. Lẵng lơ Lã Bố hí Điêu Thuyền. Ai hay Lã Bố là cô ả. Nay đã tao phùng há dám quên”.
Sau này NSND Phùng Há còn có nhiều vai kép rất thành công như: Tào Tháo trong vở Huê Dung đạo, hoàng tử Lang trong vở Sĩ Vân công chúa, Giang sứ trong vở Chiếc áo thiên nga… các vai diễn này bà đã diễn ở Pháp rất được khán giả kiều bào yêu thích.
Khi đã đóng thành công những vai kép và được công chúng chấp nhận, NSND Phùng Há mới bắt đầu thể nghiệm hướng đi mới: thành lập gánh hát toàn nữ ban (năm 1958) diễn vào tối thứ 7 và chủ nhật hàng tuần. Hai vở khai trương tại rạp Cao Đồng Hưng đó là vở Đường Minh Hoàng du nguyệt điện và vở Phụng Nghi Đình. Trong đó NSND Phùng Há đảm trách vai Lữ Bố, Bích Thuận vai An Lộc Sơn, Năm Phỉ vai Điêu Thuyền, Kim Cúc, Thanh Tùng vai Dương Quí Phi…Các nữ nghệ sĩ cùng thời với NSND Phùng Há đã đóng tốt các vai kép như: Bảy Nam, Kim Thoa, Ngọc Xứng, Kim Chung, Bích Thuận… Sau này toàn nữ ban đã dựng thêm các vở Mạnh Lệ Quân thoát hài, Sở Vân cưới vợ. Đã hơn 60 năm nhưng vẫn vai kép của NSND Phùng Há vẫn được nhiều khán giả nhắc nhỡ. Với công việc khai phá những nét mới này bà đã làm phong phú bộ môn cải lương và khẳng định một điều: Nghệ sĩ tài năng có thể hoá thân được nhiều loại vai.
NSƯT Thanh Vy nói: “Ở miền bắc những năm 70 đã xuất hiện một loại hình nghệ thuật mà các nghệ sĩ đã dàn dựng bài ca Ngày hội bắn, khi đó nam nghệ sĩ hát cả giọng nam và giọng nữ. Ngược lại nữ cũng phải hát giọng nam. Và Năm 1976 NSND Phùng Há đã tổ chức chương trình hát hội gây quỹ từ thiện với vở Phụng Nghi Đình do bà đóng vai Lữ Bố với 5 cô đào đóng Điêu Thuyền: Thanh Nga, Ngọc Hương, Kim Cương, Mỹ Châu và Phượng Liên. Lúc đó NSƯT Út Bạch Lan đóng vai Vương Tư Đồ, NSND Ngọc Giàu đóng vai Đổng Trác, NSND Bảy Nam đóng vai Lý Nhu. Và theo lời kể của NSND Lệ Thủy năm 18 tuổi chị đã đóng vai Điêu Thuyền bên cạnh Lữ Bố do cô Kim Chung thể hiện. Qua đó cho thấy niềm khao khát được sáng tạo, được thể nghiệm cách diễn mới đã thôi thúc các thế hệ nghệ sĩ luôn hướng tới những vai diễn khó”.
Với NSƯT Ngọc Đáng, bà cho biết: “Có thể nói nghệ sĩ tuồng cổ chúng tôi từ lúc vào nghề đã được các nghệ nhân như: Minh Tơ, Thành Tôn, Khánh Hồng, Đức Phú, Bảy Sự, Huỳnh Mai… dạy rất nhiều bài học. Từ vai lớn cho tới vai nhỏ, vai quân sĩ cho tới vai tỳ nữ. Tất cả đều phải học để đúc kết kinh nghiệm cho nghề. Bản thân tôi rất thích đóng vai kép. Vì khi đó mình thấy sự mạnh mẽ của vai diễn mang lại cho mình nhiều bất ngờ thú vị. Ngoài vai Vương Tư Đồ trong Phụng Nghi Đình tôi còn được đóng vai Bao Công, Ngô Tôn Quyền, An Lộc Sơn… Tôi nhớ trên sân khấu đoàn Minh Tơ những năm 70 NSƯT Thanh Tòng cũng đã từng dàn dựng vở Phụng Nghi Đình với ba nam nghệ sĩ đóng vai Điêu Thuyền: Thanh Tòng, Bửu Truyện, Trường Sơn. Tôi nghĩ rằng khán giả sẽ gặp nhiều bất ngờ thú vị để chứng kiến cuộc thể nghiệm của chúng tôi”.
Trả lời câu hỏi: Khi hoá thân thành vai kép chị có suy nghĩ gì? Hạn chế của nữ đóng vai kép theo chị có nhiều hơn hạn chế của kép đóng vai đào? NSƯT Thanh Thanh Tâm đã nói:”Tâm đã nhiều lần diễn vai kép, nhất là vai Lữ Bố vì từ lúc còn là học sinh của Nhà hát Trần Hữu Trang Tâm đã được NSND Phùng Há dạy đóng vai này. Hạn chế của nữ đóng vai kép chính là khó có được sự dũng mãnh, hiên ngang của nam nghệ sĩ để thể hiện khí phách nam nhi. Giọng ca dịu dàng cũng là một hạn chế khi cần phải hét to, ca lớn. Đóng vai giả trai trong vở rồi ở cuối lớp trở lại là nhân vật nữ như: Hoa Mộc Lan, Mộc Quế Anh thì rất dễ xử lý, còn đóng kép cả vở thì rõ là một thử thách. Trước đây thế hệ nghệ sĩ đi trước ngoài NSND Phùng Há, Bảy Nam, Kim Chung còn có NSƯT Ngọc Giàu đóng vai Lục Vân Tiên rất ấn tượng. Theo Tâm hạn chế của nam đóng vai nữ cũng ở chất giọng và điệu bộ. Hạn chế của cả hai ngang nhau, nhưng nữ đóng kép dễ chấp nhận hơn”.
Nam
Khánh /
Tạp
chí
SK
TP
HCM