Nhà nghiên cứu Nguyễn Đắc Xuân - hiện sống ở Huế - là thành viên chủ chốt của ban tang lễ cố Giáo sư Trần Văn Khê. Ông cũng là một trong những người đầu tiên nhận được lá thư ngỏ từ ông Trần Quang Hải - con trai trưởng cố giáo sư - về việc bỏ ý định thành lập quỹ văn hóa và nhà lưu niệm mang tên cha mình. Nhà nghiên cứu Nguyễn Đắc Xuân chia sẻ với VnExpress về vụ việc.

- Ông nghĩ sao khi nhận được lá thư ngỏ của Giáo sư Trần Quang Hải?

- Tôi rất buồn nhưng không ngạc nhiên. Sau ngày đưa tiễn thầy Khê, tôi đã mường tượng được cảnh tình này. Và, cái gì đến đã đến.

- Vì sao ông mường tượng ra điều này từ trước?

- Trước khi mất, thầy Khê đã dặn tôi, đại ý: trong trường hợp con trưởng ông là Trần Quang Hải vì lý do nào đó không về Việt Nam được, thì ban tang lễ chỉ cho phép con thứ của ông là Trần Quang Minh thay mặt gia đình cám ơn người đến viếng, chứ không giao cho anh Minh thực hiện bất kỳ việc gì liên quan đến tang lễ. Do đó Trần Quang Minh không được giao cùng với anh Hải thực hiện di nguyện. Về sau này, những gì mà anh Trần Quang Minh làm liên quan đến tang lễ là ý riêng của anh Minh. Có thể thấy, một bên theo di nguyện, một bên làm việc theo ý kiến riêng... Hai bên không thống nhất với nhau là chuyện tất nhiên phải xảy ra.

Nhà nghiên cứu Nguyễn Đắc Xuân (trái) và cố Giáo sư - Tiến sĩ Trần Văn Khê là bạn vong niên.

- Ban tang lễ nhìn nhận vai trò của Giáo sư Trần Quang Hải như thế nào trong việc lập quỹ Trần Văn Khê và nhà tưởng niệm Trần Văn Khê sau này?

- Giáo sư Trần Quang Hải là người con trưởng, vừa là học trò, vừa là người thừa kế sự nghiệp của thầy Trần Văn Khê, không ai có thể so sánh, có thể thay thế Trần Quang Hải trong vai trò đó được cả. Do đó mọi quyết định có liên quan đến thầy Khê của Giáo sư Trần Quang Hải là quan trọng nhất. Nhưng ở đây có hai vấn đề cần tách ra, vì chúng ít liên quan đến nhau.

Thứ nhất, vấn đề Nhà lưu niệm có hay không có đều do TP HCM quyết định. Nhưng cho đến nay tôi chưa có thông tin gì về ý kiến của lãnh đạo TP HCM. Anh Hải cũng như chúng tôi và người yêu quý Trần Văn Khê đều mong muốn có nhà lưu niệm Trần Văn Khê nhưng vấn đề này ngoài khả năng của mọi người. Nếu sau này TP HCM có chủ trương dành nhà số 32 Huỳnh Đinh Hai làm Nhà lưu niệm Trần Văn Khê thì tôi chắc "toàn dân" sẽ chung tay góp sức.

Thứ hai, chuyện quỹ Trần Văn Khê không thực hiện được do những khó khăn mà Giáo sư Trần Quang Hải đưa ra. Theo tôi cái khó nhất là không có ai đủ nhiệt tình, đủ uy tín, đủ thời gian xung phong giúp việc tổ chức lập quỹ, xin thủ tục, mời người tham gia và điều hành quỹ. Tôi ở xa TP HCM nên đến bây giờ vẫn chưa tìm được những người có nhiệt tình như thế nên không thể có ý kiến gì về tương lai của quỹ ngoài ý kiến của Giáo sư Trần Quang Hải.

Đoàn người trật tự đi sau linh cữu Giáo sư Trần Văn Khê khi linh cữu ông được di chuyển từ TP HCM đến nơi hỏa táng tại Bình Dương vào sáng 29/6/2015. Ảnh:Nguyễn Á.

- Về việc ông Trần Quang Hải đề nghị dùng số tiền phúng điếu 700 triệu đồng vào các việc thiện nguyện khác thay vì lập quỹ, ông nghĩ sao?

- Giáo sư Trần Quang Hải đã có kế hoạch sử dụng số tiền 700 triệu đó làm từ thiện (giúp các nghệ sĩ nghèo). Lúc sinh thời thầy Khê nhiều lần tâm sự với tôi: thầy biết có nhiều nhà nghiên cứu có nhiều công trình nghiên cứu dân tộc nhạc học rất giá trị nhưng không có tiền in thành sách, do đó nhiều thư viện quốc gia không khai thác được những công trình quý giá đó. Lĩnh hội được ý kiến của thầy Khê cho nên tôi rất vui với "dự án" sử dụng số tiền phúng điếu thầy vào việc lập quỹ thực hiện ý nguyện của Thầy. Nay không lập được quỹ, tôi có đề nghị với Giáo sư Trần Quang Hải trích 200 triệu để ít ra cùng giúp được ba bốn nhà nghiên cứu in sách, để vui lòng thầy ở cõi vĩnh hằng.

- Bao giờ các thành viên ban tang lễ sẽ họp bàn để đưa ra những quyết định trước lời đề nghị của Giáo sư Trần Quang Hải?

- Sau khi chu toàn hậu sự cho Giáo sư Khê, các thành viên của ban tang lễ cũng đã thôi gặp gỡ lâu rồi. Nếu Giáo sư Trần Quang Hải thấy cần ý kiến của ban tang lễ, ông sẽ triệu tập. Câu trả lời dành cho Giáo sư Trần Quang Hải.

- Ở góc độ cá nhân, là người bạn vong niên gắn bó với Giáo sư Khê, mong mỏi lớn nhất của ông liên quan đến việc thực hiện di nguyện của Giáo sư Khê là gì?

- Mong mỏi của tôi là mọi người có thể chung tay lập quỹ Trần Văn Khê và thành lập nhà lưu niệm Trần Văn Khê. Hai việc đó là ước nguyện của hầu hết những người yêu quý Trần Văn Khê. Và, cũng không chỉ vì Trần Văn Khê mà vì lý tưởng xây dựng một nền văn hóa Việt Nam đậm đà bản sắc dân tộc của ta. Trần Văn Khê là một nhân vật văn hóa lớn của nước ta và cả quốc tế. Ông xứng đáng để dân tộc này xây dựng một nhà lưu niệm cho ông. Nhà lưu niệm đó làm sang cho văn hóa Việt và cũng là một điểm du lịch quảng bá văn hóa trong nước mà chúng ta đang rất thiếu. Trần Văn Khê chưa có nhà lưu niệm là một thiệt thòi của văn hóa dân tộc. Còn quỹ Trần Văn Khê như tôi nói ở trên, rất cần thiết cho ngành dân tộc nhạc học, nhưng hoàn cảnh chưa cho phép thành lập. Nếu sau này có một mạnh thường quân nào đó đứng ra thành lập thì phúc cho dòng dân tộc nhạc học vô cùng.

Qua đây tôi cũng kính mong ngành văn hóa TP HCM tạo điều kiện cho ngành dân tộc nhạc học được khai thác đưa vào phục vụ nghiên cứu và giới thiệu kho di sản nhạc học đồ sộ của Trần Văn Khê đã trao tặng cho TP HCM, đang cất giữ trên tầng lầu nhà 32 Huỳnh Đình Hai.

Thoại Hà thực hiện

 

Gia đình cố Giáo sư Trần Văn Khê bàn giao nhà cho Nhà nước

Gia đình cố Giáo sư Trần Văn Khê bàn giao nhà cho Sở Văn hóa, Thể thao TP.HCM - Ảnh: Phan Giang

Căn nhà số 32 đường Huỳnh Đình Hai, quận Bình Thạnh là nơi cố Giáo sư Trần Văn Khê ở vào những ngày cuối đời. Ông chuyển về ở căn nhà này từ năm 2006 do Sở Văn hóa, Thể thao TP.HCM (lúc bấy giờ là Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch TP.HCM) cấp. Sau khi ông mất, gia đình đã bàn giao lại toàn bộ ngôi nhà và các tư liệu nghiên cứu của ông cho Sở tiếp quản.

Di ảnh của cố Giáo sư được thờ tại nhà - Ảnh: Phan Giang

Bà Nguyễn Thế Thanh, nguyên Phó giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao TP.HCM cho biết: “Căn nhà cấp cho Giáo sư Khê ở những năm cuối đời không phải là tài sản tư mà nó thuộc sở hữu nhà nước. Điều này được thể hiện rõ trong văn bản mà giáo sư đã ký và được Giám đốc Sở lúc ấy là chị Trương Ngọc Thủy ký và phê duyệt”.

Một số phòng, thư viện đã được niêm phong - Ảnh: Phan Giang

Căn nhà mà Sở cấp cho cố Giáo sư ở là có mục đích từ trước. Mục đích thứ nhất, dùng làm nơi để Giáo sư ở và sinh hoạt đồng thời là nơi để nghiên cứu lưu trữ. Mục đích thứ hai, sau khi Giáo sư mất nơi này sẽ dùng để xây dựng thành địa chỉ văn hóa mang tên “nhà Trần Văn Khê”.

“Đề án nhà Trần Văn Khê được khởi xướng từ tháng 11.2003 nhưng chưa công bố mà chỉ được ghi chú là ý tưởng hay. Nếu được sự chấp thuận từ các cấp thì nơi này mới chính thức trở thành địa chỉ văn hóa, còn bây giờ thì chưa”, bà Thế Thanh cho biết thêm.

Một góc nhỏ căn phòng nơi Giáo sư đã sống và làm việc - Ảnh: Phan Giang

Trong lần bàn giao này, Sở Văn hóa, Thể thao TP.HCM sẽ quản lý toàn bộ ngôi nhà, còn các hiện vật và công trình khoa học nghiên cứu của cố Giáo sư sẽ được Bảo tàng Di tích TP.HCM tiếp quản. Về phía gia đình thì họ sẽ được nhận lại những vật dụng cá nhân của Giáo sư.

Đàn, dụng cụ âm nhạc là những báu vật mà Giáo sư gắn kết cả đời và dành tâm huyết để nghiên cứu - Ảnh: Phan Giang

Các hiện vật và công trình nghiên cứu của Giáo sư Trần Văn Khê được lưu trữ tại phòng thư viện. Nơi đây không chỉ có các tư liệu về văn hóa, âm nhạc dân tộc mà còn cất giữ những báu vật cổ về văn hóa như đàn, loa, các nhạc cụ dân tộc khác… được Giáo sư sưu tầm từ năm 2006 đến nay. Trong những báu vật tại thư viện thì thứ được xem là quý giá nhất chính là gần 200 cuốn ký do Giáo sư biên soạn. Đây cũng được xem là công trình văn hóa lớn, là nguồn tư liệu vô giá của ngành nghiên cứu văn hóa, âm nhạc Việt Nam.

Thư viện, nơi lưu trữ những kho báu về văn hóa và âm nhạc không chỉ của Việt Nam mà còn cả thế giới - Ảnh: Phan Giang

Theo di nguyện của cố Giáo sư trước lâm chung, ông muốn biến ngôi nhà này thành nơi mở cửa cho mọi người vào tham quan và học tập, nghiên cứu. Đồng thời sau khi Giáo sư mất, số tiền cúng viếng sẽ được tạo thành quỹ học bổng Trần Văn Khê để giúp đỡ những học sinh, sinh viên khó khăn đang theo học ngành nhạc cụ dân tộc.

Hiện tại các cán bộ của Sở Văn hóa, Thể thao TP.HCM cùng với nhân viên Bảo tàng Di tích TP.HCM và gia đình cố Giáo sư đang kiểm kê tất cả vật dụng cũng như kho tư liệu để hoàn tất các thủ tục bàn giao.

Được xem quý giá nhất trong ngôi nhà là gần 200 cuốn nhật ký nghiên cứu - Ảnh: Phan Giang

Phan Giang