Nỗi khổ của nghiệp làm bầu gánh hát cải lương

Nữ nghệ sĩ tiền phong Bảy Nam khi về già và kỳ nữ Kim Cương. (Hình: Bộ sưu tập của Ngành Mai)

Nữ nghệ sĩ tiền phong Bảy Nam vang bóng một thời, bà là thân mẫu của kỳ nữ Kim Cương, và là em của nữ nghệ sĩ Năm Phỉ lừng danh tên tuổi thời thập niên 1930. Nghệ sĩ Bảy Nam từng được mời tham gia ban tuyển chọn giải Thanh Tâm giải Diễn Viên Xuất Sắc, là một trong những thành viên giám khảo từng chấm giải diễn viên xuất sắc cho nghệ sĩ Thành Ðược, Thanh Nga, Bạch Tuyết, Lệ Thủy... và câu chuyện dưới đây do bà kể lại vào khoảng giữa thập niên 1960, hôm ấy nhằm bữa ban tuyển chọn giải Thanh Tâm họp để chấm điểm hằng năm.

Vào nghiệp cầm ca từ năm 1926, nghệ sĩ Bảy Nam phục sân khấu cải lương suốt bốn thập niên, và trong cuộc đời nghệ thuật, những năm đầu thập 1930 đã làm bầu gánh hát và cũng gian nan vinh nhục với nghiệp làm bầu. Theo bà kể lại thì năm mới 19 tuổi đã dám đứng ra lập gánh hát, dành dụm bao nhiêu vốn liếng đều trút ra để lập gánh, thiếu thốn tới đâu vay nợ tới đó, nữ trang, vật dụng trong nhà có thứ nào cầm thế được là cầm ráo hết.

Trước ngày khai trương là gởi thiệp mời tứ tung, lựa mấy hàng ghế thật tốt mời chính quyền, mời nhà báo, thân bằng quyến thuộc, mời chủ nợ và cả mấy chủ tiệm cầm đồ. Phải mời để rộng đường giao thiệp, mời để đền ơn trả nghĩa, nhứt là để có đông khán giả mới hăng hái trổ hết tài năng, bởi danh dự và được hát là trên hết.

Tin ở tài năng của mình, bà bao gồm hết mọi việc, không phân công cho ai cả, vì ai làm bà cũng không vừa ý, tuồng nào bà cũng lãnh vai chánh sợ người khác sẽ không đóng vai trò được như mình. Thế mà gánh hát càng ngày càng xuống dốc, khán giả dần dần thưa thớt, thậm chí đến những giấy mời cũng chỉ thấy mấy chị giúp việc nhà, hoặc trẻ nhỏ lên ghế danh dự ngồi coi. Nhiều đêm vắng khách muốn trả vé, nhưng danh dự của gánh hát và của cá nhân, biết ăn nói làm sao đây? Bà nói giá lúc đó mà trời đổ mưa xuống thì khỏe biết mấy!

Tình trạng hát ế ẩm ấy làm cho bà mất hết tinh thần, tiền bạc chạy không ra, hát thì không ai coi. Thử hỏi làm sao gánh hát sống được!

Một trường hợp làm bầu khác, đó là hai anh Việt Hùng - Minh Chí, hai chàng này cũng là danh tài một thời làm mưa làm gió trên các sân khấu lớn. Và cảm thấy đôi bên hát với nhau rất “ăn giơ” cho nên họ cùng ngoéo tay nhau ra trước bàn tổ thề lập gánh, ăn đồng chia đủ, sống chết có nhau. Ban đầu thì bảng hiệu để Việt Hùng trước, Minh Chí sau. Phen ấy chỉ có hát hai vở rồi không thèm tập tuồng mới nữa nên hết vốn. Ðến phen sau bảng hiệu để Minh Chí trước, Việt Hùng sau, cũng chỉ tập vài ba vở rồi mạnh ai nấy xả hơi chơi, khiến cho gánh ngày càng lụn bại.

Thế rồi cái chuyện “cắt tiết ăn thề” của Việt Hùng Minh Chí không có giá trị gì cả. Hai chàng rã hùn và ít khi nhìn nhau. Và cũng từ đó cả hai đàng ta xuống dốc ngó thấy. Lập gánh để mất đoàn kết, và lập gánh để chết luôn tên tuổi là trường hợp của hai anh này.