ĐÀN SẾN VỚI NHẠC CẢI LƯƠNG

Theo nhạc sĩ cổ nhạc (chuyên về đàn Guitar phím lõm và đàn Sến) Văn Hoàng cho biết, nhiều nhạc sư, nhạc sĩ Đờn Ca Tài Tử xưa kia kể lại rằng vào khoảng thập niên 1920 - 1930, đàn Sến không chỉ xuất hiện trong dàn nhạc ở các gánh cải lương mà cây đàn này đôi khi còn được sử dụng hòa đàn trong những nhóm Đờn ca Tài tử. Tuy nhiên đàn Sến chỉ đàn những bài Bắc và nhạc Lễ. Khi tham gia trong hòa đàn Đờn Ca Tài Tử cùng với đàn Kìm thì đàn Sến phải đàn ít chữ lại và hay có tiếng “vuốt” (tay phải đàn lên tiếng rồi tay trái nhấn vuốt trên cần đàn, tạo âm thanh có hiện quả luyến liền bậc từ thấp lên cao hoặc ngược lại...) để tạo nét riêng vì có cùng âm sắc với đờn Kìm. Khoảng thời gian sau đó, ít thấy đàn Sến được các nhạc sĩ Đờn Ca Tài Tử sử dụng nữa mà chỉ thấy hiện diện trong dàn nhạc sân khấu Cải Lương thôi.

“Vì lối hòa đàn của Đờn Ca Tài Tử là hòa sắc, chứ không hòa thanh, không theo lối ba, bốn bè ở các âm vực cao, trung, trầm... như âm nhạc Tây phương. Ngoài hình thức độc tấu, những hình thức song tấu, tam tấu, tứ tấu, hòa ca v.và thường thấy trong hình thức hòa đờn, hòa ca tài tử. Những nghệ sĩ Đờn Ca Tài Tử thích kết hợp hai hay nhiều nhạc cụ có âm sắc khác nhau. Xưa nay, Đờn Ca Tài Tử thường hòa đàn từ hai đến năm nhạc khí. Đàn Kìm hòa với Tranh – tiếng tơ với tiếng sắt. Tiếng đàn Kìm tuy không trong và thanh như tiếng đàn Tranh và Guitare phím lõm nhưng khi hòa với đàn Tranh nghe rất hay. Tùy hơi cao thấp của diễn viên, đàn Kìm có thể đàn năm dây Hò khác nhau. Hoặc đờn Kìm hòa với Cò, nhạc cụ dây gẩy với nhạc cụ dây kéo. Hay hòa tấu ba nhạc cụ: đàn Kìm, đàn Tranh, đàn Cò; đàn Kìm, đàn Tranh, đàn Bầu; đàn Tranh, đàn Cò, đàn Bầu... Hoặc kết hợp pha trộn các nhạc cụ hòa tấu theo thứ tự: “Kìm, Cò, Tranh, Bầu, Tiêu” v.v
 

“Trong hoà tấu Đờn ca Tài tử lúc xưa không thấy xuất hiện những nhóm hoà đàn có hai hay ba nhạc cụ cùng âm sắc. Xu hướng đưa vào dàn hòa tấu thật nhiều nhạc cụ, thậm chí các nhạc cụ cùng âm sắc như Kìm, Guitare phím lõm, Sến, Đoản, Tam... của một số nhóm đờn ca tài tử ngày nay chỉ làm cho rầm rộ, xôm tụ chứ không thể hiện được đặc điểm hòa sắc các nhạc cụ của lối hòa tấu tài tử. Nhiều nhạc cụ cùng âm sắc, khi chơi cùng nét giai điệu hoặc khả dĩ có thể ngẫu hứng, thêm thắt hoa lá cũng dễ bị lẫn vào nhau, không thể bày ra hết được những nét riêng của từng nghệ sĩ, những nét nhấn nhá sâu sắc trong từng cung bậc, vốn là đặc trưng của âm nhạc tài tử.”

Đàn Sến không còn chơi trong Đờn Ca Tài Tử mà chỉ trong dàn nhạc Cải lương
Giải thích thêm lý do vì sao trong Đờn Ca Tài Tử đã không còn chơi đàn Sến, nhạc sĩ Văn Hoàng nói: “Vì bên Đờn Ca Tài Tử, cây đờn Kìm đã hay quá rồi. Âm thanh đờn Sến nổ rôm rả thôi, nhưng nó không êm dịu, không mùi mẫn bằng đờn Kìm. Chỉ chơi được những bài bản nhỏ như Khốc Hoàng Thiên, Bình Bán Vắn, Xang Xừ Líu... Nhưng chơi những bản Bắc, đờn Sến chơi vẫn không hay bằng đờn Kìm. Những bài Oán thì đờn Sến càng không thể hay bằng đờn Kìm. Tiếng đờn Kìm buồn lắm, đờn Sến thì không buồn. Chơi đờn Kìm phải nắn nót nhiều hơn, nhiều cảm xúc hơn. Còn đờn Sến thì chỉ sài chữ thôi, nghĩa là chỉ đờn nốt thôi, không cảm xúc nhiều bằng đờn Kìm. Ngày này, đờn Sến chỉ dùng để đờn vọng cổ, chứ không còn dùng trong Đờn Ca Tài Tử nữa. Trong dàn nhạc của cải lương đôi khi đờn Sến có thể thay thế đờn Kìm, Nhưng như tôi đã nói, đờn Sến chỉ hay ở chỗ giòn giã, vui tươi, giòn tan theo những cung điệu vui thôi, còn khi “nhấn nhá” buồn điệu nam ai, tứ đại oán, văn thiên tường... những tình huống bi cảm, buồn tự sự trong vở diễn thì đờn Sến đàn không thể hay bằng đờn Kìm được.”
 

Nghệ sĩ Văn Kha đàn Sến (Băng Huyền/ Viễn Đông)

Cấu tạo của Đàn Sến
Giới thiệu về cây đờn Sến, nhạc sĩ cổ nhạc Văn Hoàng cho biết đờn Sến cũng có hình dáng tương tự như cây đờn Kìm (đàn Nguyệt), cùng có hai dây, nhưng điểm khác biệt của đờn Sến so với đờn Kìm chính là ở thùng đờn và phím đờn. Nếu đờn Kìm thùng lớn và tròn như mặt trăng nên còn có tên là Nguyệt cầm (đàn nguyệt ), thì đờn Sến nhỏ hơn một chút, mặt đàn không tròn như đàn Kìm mà hình cánh hoa, có 6 cánh tất cả, với đường kính độ 28 phân. Thùng đàn Sến kín cả hai mặt trước và sau nên âm thanh tự do bay bổng.

“Bề dài của thùng đàn tức khoảng cách giữa hai mặt đàn ngắn hơn đàn Kìm. Thùng đàn thường được làm bằng gỗ mít, nhưng cần bằng gỗ trắc, hình dáng không đều, trên nhỏ, (độ 1 phân 5) dưới lớn ( độ 3 phân) và dài khoảng 62 phân. Cần có một đầu gắn dính vào thùng đàn, đầu kia không có uốn cong ra sau.

“Trên mặt đàn Sến có 17 phím bấm. Phím đàn được gắn dựa theo thang âm 7 cung chia đều. Đàn có 3 trục gỗ nhưng chỉ dùng 2 trục để lên dây còn 1 để trang trí. Hai dây đàn bằng tơ se, được lên cách nhau một quãng 4 hoặc quãng 5: Fa - Do1 hoặc Sol - Do1, chiều cao và chiều ngang của mỗi phím không đều nhau.

“Đàn Sến khi tấu lên nghe giống tiếng đàn Banjo, là 1 nhạc cụ bộ dây được sáng tạo bởi các nô lệ châu Phi ở Mỹ, dựa vào nhiều nhạc cụ truyền thống của họ ở quê nhà. Banjo có 4 hoặc 5 dây, cũng có loại 6 dây và có thể chơi tương tự Guitar. Banjo tương đối khó chơi với nhiều kỹ thuật phức tạp và cần tốc độ nhanh. Banjo được sử dụng trong nhạc Bluegrass, nhạc Country và nhạc Folk ở Mỹ và cũng có loại Electric.

Vì sao gọi là đàn Sến
Được biết đàn Sến có nguồn gốc từ Tần Cầm (cây đàn có từ thời Tần Thủy Hoàng, 221 - 207 trước Công Nguyên). Tiếng Hoa phát âm Tần Cầm là Xỉn Xỉn (Qin Qin), vì vậy âm Sến là biến âm của tên cây đàn do người Hoa mang theo trong quá trình nhập cư vào miền Tây Nam Bộ Việt Nam. Nếu cây đàn Tần Cầm của Trung Hoa (còn được gọi là Mai Hoa Cầm vì bầu đàn hình hoa mai sáu cánh) cần đàn có 12 phím, thì khi vào Việt Nam đã được Việt hóa thành đàn Sến có 2 dây, cần đàn có 14 phím. Đàn Sến gẩy bằng miếng gẩy giống như đàn mandolin, do tiếng nghe luyến láy dòn tan nên cũng có thể đờn được những điệu nhạc bolero.

So sánh sự giống và khác nhau của đàn Sến với đàn Kìm, nhạc sĩ Văn Hoàng cho biết: “Cần đờn Kìm bản lớn còn đờn Sến bản nhỏ. Phím đờn Kìm thưa nên khi khảy có lúc phải nhấn sâu để mượn nốt. Người chơi Đàn Kìm phải dùng lực ngón tay để nhấn sâu, tạo cho tiếng đàn trầm, chậm rãi và sâu lắng. Còn đàn Sến thì phím nhiều, đủ 5 cung, tiếng thanh hơn, chữ đờn nhiều hơn cho cùng một bản. Đàn Sến có cách đàn rung còn đàn Kìm thì không, nên khi đàn nghe giòn giã, âm sắc vui tươi, réo rắt hơn đàn Kìm. Học đàn Sến dễ hơn học đàn Kìm, vì nhờ vào nhiều phím đặt sít sao chứ không có khoảng cách xa như cây đàn Kìm (phải mượn nốt khi đàn đờn Kìm).
 

So sánh ba nhạc cụ Guitar phím lõm, đàn Kìm, đàn Sến với nhau, cả ba cùng là nhạc cụ dây gảy, định âm cố định, nhạc sĩ cổ nhạc Văn Hoàng cho biết, đàn Sến nhờ có phím nhiều, đủ 5 cung, chữ đờn nhiều hơn cho cùng một bài bản, làm dầy nốt nhạc và là nhạc cụ ở giữa đàn Guitare phím lõm và đàn Kìm.
“Vì đàn Guitare phím lõm có thể đánh được rất nhiều chữ nhạc trong 1 khuôn, tiếng thanh như đàn tranh; còn đàn Kìm thì ít chữ nhạc, người đàn có thể nắn nót, nhấn sâu, tạo cho tiếng đàn trầm, chậm rãi và sâu lắng.

“Cho nên âm sắc vang, đanh, tiếng gọn và chữ nhạc ở mức độ trung bình, không nhiều, không ít của đàn Sến sẽ làm dầy thêm chữ nhạc trong một ô nhịp và liên kết các nhạc cụ này lại với nhau thành một bè phối âm độc đáo khi hòa tấu.

“Về số lượng phím thì đàn Guitare phím lõm nhiều nhất, rồi kế đến là đàn Sến và sau cùng là đàn Kìm. Còn về số lượng chữ nhạc trong một ô nhịp thì đàn Guitare phím lõm vẫn nhiều nhất, kế đến là đàn Sến, sau cùng mới đến đàn Kìm
 

Nhạc sĩ Văn Hoàng nhận xét: “Âm thanh đàn Sến trong trẻo, giòn giã, rộn ràng, nhưng ít ngân vang hơn so với đàn Kìm. Đàn Sến có âm vực hơn hai quãng 8, từ Sol1 - Si3. Dây đàn lên theo quãng 5 đúng (Sol, Rê).”

Cách trình tấu đàn Sến
Về cách trình tấu của đàn Sến thì riêng về kỹ thuật của bàn tay phải khi trình tấu, có hai kỹ thuật đó là:
Ngón phi: người đàn sử dụng miếng gảy bằng tay phải, đàn ngón phi gần như ngón vê.

Ngón vê: là cách gảy liên tiếp lên dây đàn, có thể vê bằng miếng gảy hoặc bằng ngón tay và vê trên một dây hoặc hai dây. Ngón vê thể hiện tính chất dồn dập, sôi nổi và có thể vê trên nốt ngân dài hoặc ngắn, tương tự như kỹ thuật Trémolo (reo dây) trên đàn Mandoline.

Còn về kỹ thuật của bàn tay trái: Có ngón láy, ngón luyến, ngón bật, ngón mổ, ngón bịt và đặc biệt là ngón vuốt, ngón này thường kết hợp với ngón vê của tay phải.

Đàn Sến có khả năng chạy nốt rất linh hoạt có thể đánh bán âm, hay 3/4 âm, hoặc 1/4 âm.
Ngoài ra còn có ngón nhấn: đây là kỹ thuật bấm và ấn mạnh trên dây đàn làm cho tiếng đàn cao lên, có nhiều cách thực hiện ngón nhấn.

Ngón luyến: là kỹ thuật để tạo cho hai âm nối liền nhau, luyến với nhau nghe mềm mại như tiếng nói với nhiều thanh điệu, tình cảm. Khi đánh ngón nhấn luyến, tay phải chỉ gảy một lần.

Còn về chồng âm và hợp âm của đàn Sến rất thuận lợi, nhất là những thế bấm phía dưới cần đàn, đánh các chồng âm, hợp âm chính. Đàn Sến có phím nên có thể đánh được nhiều kiểu chồng âm, hợp âm, nếu đánh đàn bằng miếng gảy có thể đánh được cùng một lúc trên các dây cách nhau.

Ngoài đàn Sến 2 dây còn có đàn Sến 3 dây

Đàn Sến hai dây là một cây đàn thông dụng từ xưa đến nay trong dàn nhạc cải lương, nhưng theo một số tài liệu phổ biến trên mạng lưới toàn cầu mà người viết tổng hợp lại, các tài liệu này cho biết:
Ngoài đàn Sến 2 dây, còn có đàn Sến 3 dây do nghệ nhân Trần Minh Đức (sống tại Cần Thơ) cải tiến từ 2 dây 12 phím cổ điển thành 3 dây 14 phím âm cho đúng 2 bát độ trong mỗi dây, với âm vực như sau: Dây 1 (dây buông): Liêu - tương đương nốt Rê; dây 2 (dây buông): Xang - tương đương nốt Sol; dây 3 (dây buông): OAN - tương đương nốt Đô. Hệ thống dây này có thể đàn được vọng cổ dây Mỹ Châu (dây Đô), vọng cổ dây Xề Đào (dây Mi).

Cây đàn Sến cải tiến này thêm được chữ “tì” kết âm song thinh với dây số 1, vừa trợ âm, hay những lúc xuống “xàng”, thêm dây thứ 3 sẽ làm lắng nhịp. Khi nhịp lắng xuống là lúc cảm xúc thăng hoa. Cây đàn 3 dây vừa giòn tan theo những cung điệu vui, vừa “nhấn nhá” buồn khi trỗi điệu Nam ai, Tứ đại oán, Văn thiên tường, đàn Xuân Nữ, Bài Chòi Nam Trung Bộ hay những nhạc phẩm mang âm hưởng dân ca, hay Dạ cổ hoài lang của cố nhạc sĩ Cao Văn Lầu đều hay.

Đàn sến ba dây vừa reo được giòn giã như tiếng Mandoline, lại vừa nhấn nhá rất mùi như tiếng đàn Kìm khi đàn những bản vọng cổ. Dây 3 và dây 1 của đàn Sến cải tiến cách nhau một quãng tám đúng, tạo nên hòa âm song thanh rất tuyệt vời làm nền cho dây giữa (dây 2) tha hồ nhấn nhá, bay bổng. Dây giữa được định vị ở âm XANG là chủ âm của hệ thống ngũ cung.

Còn theo tác giả Tiến Trình viết về nghệ nhân Hai Đức phổ biến trên trang mạng báo Thanh Niên, cho biết nghệ nhân Hai Đức kể rằng khi còn trẻ ông đã thọ giáo những danh cầm ở miền Tây như thầy Hai Duyên, danh sư Sáu Hóa. Tiếp cận được đỉnh cao của đờn cổ, Hai Đức quyết tâm lãnh hội được những tuyệt chiêu của thầy và nhanh chóng trở thành tay đờn giỏi.

Ông chơi được nhiều nhạc cụ nhưng cây đờn Sến vẫn luôn theo Hai Đức trong suốt thăng trầm cuộc sống, trên sân khấu cải lương, trên sóng phát thanh truyền hình, trong các cuộc liên hoan thi thố hay lúc thất chí đi bán quần áo dạo ở khắp vùng Rạch Giá, Cà Mau. Tiếng sến theo ông qua nhiều hoàn cảnh, có lúc nó như lạ, như thiếu mà tâm trạng đòi hỏi dù ngón đờn có điêu luyện cũng không “chiều” theo được.
Năm 1990, Hai Đức thấy cần cho cây sến thêm dây để nhịp vui thêm giòn, để nhịp buồn thêm lắng. Sáng chế và được chấp nhận, đờn Sến 3 dây của ông len lỏi vào đời sống âm nhạc. Nhiều lúc người ta giật mình biết tới và muốn ông biểu diễn và đều có chung nhận xét với ngón đờn của người nghệ nhân này, đờn sến 3 dây đã đạt tới một giá trị khác mà ít ai tưởng tới. Tuy nhiên, cũng không ít người hoài nghi về tính lưu truyền của loại đờn này, bởi chỉ ở trong tay Hai Đức nó mới phát huy được công hiệu bằng sự sáng tạo và đòi hỏi của người đờn.

Dù trước đó ông vốn theo học đàn Sến Năm 1990, Hai Đức thấy cần cho cây sến thêm dây để nhịp vui thêm giòn, để nhịp buồn thêm lắng.

Sến 3 dây được biết đến nhiều cũng trong những lần ông mang đờn đi biểu diễn, thi thố khắp nơi. Nhiều bạn đờn biết được đã nhờ Hai Đức làm cho cây đờn 3 dây. Ông rất sẵn lòng làm đờn gửi tặng và cũng mong tìm được người để lưu truyền tâm huyết.

Nhưng theo lời ông Hai Đức chia sẻ trong bài viết thì ông vẫn chưa tìm được người để kế thừa ngón đờn tuyệt kỹ, “để truyền thụ được sến 3 dây cũng rất cần người cảm nhận được nó. Trẻ thì ít người cảm thụ được, còn khi cảm thụ được thì… đã già. Thêm nữa, để truyền dạy được sến 3 dây thì tốt nhất là người học… chưa biết đờn sến 2 dây. Đờn Sến bây giờ lại rất ít người theo học.”Đó không chỉ là nỗi ngậm ngùi của riêng nghệ nhân Hai Đức ở trong nước và không riêng gì với việc tìm người kế thừa ngón đờn đàn Sến 3 dây, mà với những nhạc cụ dân tộc khác nữa. Còn tại hải ngoại, thì nỗi ngậm ngùi vì thiếu người kế thừa những truyền nhân của các nhạc cụ như Kìm, Sến, Cò, Bầu còn nhiều hơn.

Theo nhạc sĩ cổ nhạc Văn Hoàng, muốn học đàn cổ nhạc cải lương dù là đàn Kìm, đàn Sến, đàn Guitare phím lõm, đàm Cò, đàn Bầu, đàn Tranh đòi hỏi người học phải bỏ công khổ luyện nhiều lắm thì tiếng đàn mới mùi được chớ không phải một sớm, một chiều mà đàn được đâu.

Hầu hết các nhạc sĩ cổ nhạc cải lương đàn trong những chương trình cải lương chuyên nghiệp tại hải ngoại hay những buổi diễn tổ chức trong cộng đồng đều là những người từng học tại Việt Nam, có kinh nghiệm tham gia trong các đoàn hát lớn nhỏ khác nhau, qua đây có cơ hội trở lại cầm đàn.

Mà những nhạc sĩ cổ nhạc này theo thời gian tuổi đời dần chồng chất, muốn tìm người kế thừa thật khó vô cùng, vì người trẻ trưởng thành ở bên này nếu có yêu thích cổ nhạc, chịu khó học hỏi, thì cũng chỉ dừng lại phục vụ cho sở thích đam mê “tài tử” của mình mà thôi, chứ không thể trở thành một nhạc sĩ cổ nhạc chuyên nghiệp sống chết với nghề. (bh)

Băng Huyền