Nghệ sĩ sân khấu định cư tại Mỹ sống rải rác khắp nơi, tập trung nhiều nhất ở quận Cam, miền Nam California. Nghệ sĩ ở quận Cam cũng thường “bay sô” sang các khu vực khác như Seattle, Taxas, Atlanta… Tuy nhiên, dù biểu diễn ở đâu, họ cũng đều có ý thức giữ gìn, phát triển những bộ môn vốn là vốn quý của dân tộc như cải lương, hát bội…

Luôn tự hào về cải lương

Chúng tôi bùi ngùi đứng trước những tấm pa nô quảng cáo được đặt ở các nhà hàng Việt ở Mỹ. Các sô diễn của nhiều tháng cứ dán chồng lên nhau. Nghệ sĩ dù sống bằng nghề nào, dù ngày ngày làm việc ở hãng xưởng thì vẫn đều nỗ lực không ngừng để theo đuổi sân khấu.

Ở Atlanta - thủ phủ của tiểu bang Georgia, cũng là thành phố phát triển mạnh nhất sau Thế vận hội 1996 - có 2 nghệ sĩ gạo cội của sân khấu cải lương đang sinh sống. Đó là “nữ hoàng kiếm hiệp” - NSƯT Mỹ Châu vàNSƯT Phương Hồng Thủy. Phải đổi 2 chuyến bay từ San Jose đến Las Vegas rồi mới tới Atlanta, tôi được Lê Đạt - ông bầu trẻ chuyên đứng ra tổ chức các sô cải lương tại Atlanta, đón. Từ sân bay, anh đưa tôi đến nhà “nữ hoàng kiếm hiệp”. Bà vẫn như ngày nào, chu đáo và niềm nở trong giao tiếp.

Dù rời xa sân khấu đã nhiều năm nhưng NSƯT Mỹ Châu vẫn đặt ra cho mình một nguyên tắc: Luôn giữ hình ảnh đẹp trong mắt công chúng. Do vậy mà chiếc máy ảnh của chúng tôi bị vô hiệu hóa. Toàn bộ hình ảnh chúng tôi có được về Mỹ Châu đều chụp bằng máy của bà. “Xin lỗi, đó là cách tốt nhất để tôi kiểm tra những bức ảnh trước khi gửi đến công chúng từng yêu mến mình” - NSƯT Mỹ Châu giải thích. Bà nhiệt tình đưa chúng tôi đi ăn tối,uống cà phê trên tòa nhà cao 72 tầng của Atlanta.

Tuy sống khép kín nhiều năm qua nhưng mỗi câu chuyện NSƯT Mỹ Châu kể đều toát lên niềm tự hào về nghệ thuật cải lương. Đây là nghề mà mẹ đã chọn và bà đã không hối tiếc, dấn bước và nổi danh, trở thành một cô đào tài sắc vẹn toàn, có hàng trăm vai diễn tạo dấu ấn sâu đậm trong lòng công chúng.

Tác giả cùng NSƯT Mỹ Châu và ê-kíp thực hiện chương trình “Cải lương tôi yêu” tại Atlanta - Mỹ Ảnh: Minh Hy

NSƯT Mỹ Châu sang Mỹ định cư cùng chồng là nghệ sĩ Đức Minh từ năm 2002. Sau khi chồng qua đời vì căn bệnh gan, bà ít tiếp xúc với đồng nghiệp. “Tôi không lui tới các nơi tổ chức biểu diễn vì nhiều năm qua đã từ chối lời mời của các bầu sô. Tôi không dám nói mình bỏ nghề mà chỉ là dừng lại để khán giả luôn nhớ về những vai diễn tôi đã cống hiến bằng thái độ trọng thị mà mình đã dành cho sân khấu cải lương” - NSƯT Mỹ Châu tâm sự. Bà đưa tôi xem những hình ảnh của các vai diễn xưa, những dấu ấn đẹp mà hễ nhắc đến tên Mỹ Châu, khán giả nhớ ngay. Nhiều người đến giờ vẫn còn nhớ đến cô đào chuyên ca dây kép, từ đó trong giới mới có cụm từ “dây đờn Mỹ Châu” trứ danh cho tới ngày nay.

Năm vừa qua, thực hiện di nguyện của nghệ sĩ Đức Minh, NSƯT Mỹ Châu đã đi sang nhiều tiểu bang trên đất Mỹ để thăm các nghệ sĩ từng có nhiều kỷ niệm trong nghề với vợ chồng bà như: Thành Được, Minh Cảnh, Phượng Liên, Văn Chung… Tất nhiên, ở những cuộc gặp ấy, cải lương và làm gì để giữ gìn, phát huy bộ môn nghệ thuật này luôn là đề tài hàng đầu.

“Tôi luôn tự hào về sàn diễn cải lương vì đã cho khán giả rất nhiều tác phẩm ca ngợi quê hương, đất nước, ca ngợi trung hiếu, tiết nghĩa… Những bài học giáo lý đó luôn thấm sâu vào máu thịt người Việt nên cho dù ở bất cứ nơi nào, nghe một bài vọng cổ, một giai điệu ngũ cung là thấy được gần hơn với quê nhà” - bà bày tỏ.

NSƯT Mỹ Châu đã dành lời khuyên đối với Lê Đạt khi chúng tôi chia tay bà: “Làm nghệ thuật cải lương phải thật nghiêm túc”.

Dành trọn trái tim

Chúng tôi cũng có dịp đến thăm vợ chồng NSƯT Phương Hồng Thủy và gặp hai cô gái cùng tổ chức sô “Cải lương tôi yêu” với Lê Đạt, đó là Hồng Vân và Bảo Châu. Hồng Vân chính là con gái của NSƯT Phương Hồng Thủy.

Tuy không nối nghiệp mẹ nhưng Hồng Vân là một nhà tổ chức uy tín. Hồng Vân ý thức rõ việc làm thế nào để đưa đến kiều bào tại Mỹ những đêm diễn mang tính chuyên nghiệp. Sau chuyến lưu diễn tại Úc thành công đầu năm 2016, bộ ba này đã tổ chức chương trình “Cải lương tôi yêu” tại TP Atlanta.

Khán giả kiều bào tại Atlanta đã được thưởng thức một chương trình sân khấu chất lượng, mang nhiều cảm xúc cho những bạn trẻ lớn lên trên đất Mỹ. Lê Đạt, Hồng Vân và Bảo Châu đã mang luồng gió mới đến cho khán giả Atlanta và các vùng lân cận. Có người phải lái xe hơn 4 giờ để đến xem “Cải lương tôi yêu”. Nhiều khán giả đã qua Mỹ hơn 30 năm nay, lần đầu tiên được xem một chương trình đúng nghĩa cải lương, họ cảm thấy không bõ công dù sau đó về tới nhà là 4 - 5 giờ sáng.

NSƯT Phương Hồng Thủy cho biết có những khán giả đến xem và khóc vì gặp lại những nghệ sĩ mà họ yêu mến như: Phượng Liên, Ngọc Đáng, Thanh Thanh Tâm, Ngọc Huyền, Linh Tâm, Vũ Luân, Mai Thế Hiệp...; các nhạc sĩ cổ nhạc: Hoàng Phúc, Nhất Lang, Hoàng Ân...

“Không khí khán giả tại Atlanta thật sự làm chúng tôi xúc động. Con gái của chị Phương Hồng Thủy dù không theo nghề diễn của mẹ nhưng vẫn dành trọn trái tim cho cải lương. Cô đã cùng các bạn mình giữ ngọn lửa yêu cải lương truyền đến khán giả kiều bào ở tiểu bang Georgia” - NSƯT Vũ Luân nhìn nhận.
 

Thanh Hiệp

Nâng niu tiếng lòng dân tộc

 

Với cải lương, đàn tranh, hát bội…, những người đi trước đã thắp sáng ngọn lửa yêu nghề, lan tỏa đến các bạn trẻ, cùng nhau giữ gìn nguồn cội trên xứ người

 

Ở Seattle, miền Tây Bắc nước Mỹ, có một đoàn văn nghệ dân tộc mang tên Hướng Việt do bác sĩ - nghệ sĩ Hồng Việt Hải sáng lập. 15 năm qua, nhiều thế hệ nghệ sĩ đàn tranh và các nhạc cụ dân tộc đã trưởng thành từ mái nhà nghệ thuật này. Họ tiếp nối con đường của GS-TS Trần Văn Khê, truyền bá âm nhạc dân tộc đến những tâm hồn đồng điệu trên thế giới.

Ngôi làng Việt trong tâm trí

Sau những giờ hành nghề bác sĩ, nghệ sĩ Hồng Việt Hải sử dụng phòng mạch của mình làm nơi dạy đàn. Không chỉ ở nơi này, các nghệ sĩ đàn tranh học trò của ông vẫn tiếp tục nhân rộng các lớp học tại nhà, tại hãng xưởng, nơi làm việc.

Chúng tôi không khỏi bất ngờ khi biết nghệ sĩ đàn tranh Thúy Loan là con gái cố giáo sư - nhạc sĩ Chung Quân, tác giả ca khúc “Làng tôi” nổi tiếng.NSND Kim Cương nhớ lại: “Năm 1952, bản nhạc “Làng tôi” của nhạc sĩ Chung Quân đã giành được giải của công ty điện ảnh, làm bản nhạc nền cho phim “Kiếp hoa”. Đây là một trong số ít phim Việt Nam được thực hiện trong thời kỳ này”.

 

Một buổi biểu diễn hát bội trên đất Mỹ

 

Chị Thúy Loan đưa chúng tôi đến thăm khu nhà tưởng niệm cố giáo sư - nhạc sĩ Chung Quân trong nghĩa trang ở Seattle. Chúng tôi đã thắp hương tưởng nhớ người nhạc sĩ tài hoa đã để lại cho đời tuyệt phẩm “Làng tôi” mà ai từng một lần nghe đều yêu quý, trân trọng quê nhà.

Trong số các con của giáo sư - nhạc sĩ Chung Quân, chị Thúy Liễu nối được nghiệp cha, sáng tác nhiều bài ca rất hay. Nghệ sĩ Thúy Loan bộc bạch: “Gia tài lớn nhất mà cha tôi để lại chính là ngôi làng Việt trong tâm trí chúng tôi. Tình yêu quê hương đã giúp chúng tôi có được trái tim yêu quý âm nhạc dân tộc. Tôi xem việc gắn bó với đoàn văn nghệ dân tộc Hướng Việt là cách phát huy tốt nhất những giá trị âm nhạc dân tộc Việt ở xứ người”.

Không riêng gì Thúy Loan, các nghệ sĩ của mái nhà chung Hướng Việt vẫn ngày ngày tiếp tục phát huy tối đa việc giảng dạy để nhân rộng hiệu quả trong hoạt động biểu diễn. Qua từng ngón đàn, họ hướng tâm hồn các bạn trẻ đến với âm nhạc ngũ cung, bày tỏ tấm lòng yêu thương quê hương, đất nước.

Chị Thúy Loan từng về Việt Nam để tham dự chương trình “Hội ngộ đàn tranh” do CLB Tiếng hát Quê hương phối hợp với Cung Văn hóa Lao động TP HCM tổ chức. Chị và các học trò, đồng nghiệp trẻ đã cùng hòa quyện tiếng đàn với NSƯT Hải Phượng, Nhà giáo Ưu tú Phạm Thúy Hoan… Trong thời gian tới, qua những đêm âm nhạc dân tộc của Hướng Việt, nghệ sĩ Thúy Loan vẫn tất bật với công việc mà chị yêu thích.

Lấp lánh như ngọc quý

Ở quận Cam, miền Nam California, chúng tôi đã gặp nghệ sĩ Hải Đệ (Trần Tường Nguyên), người đang cùng nghệ sĩ Ngọc Bầy giữ gìn nghệ thuật hát bội trên đất Mỹ. Nếu đời sống sân khấu cải lương ở Mỹ ngày càng khó khăn khi các buổi biểu diễn ngày càng bán được ít vé thì với nghệ thuật hát bội còn khó hơn gấp mấy lần. Tuy nhiên, đoàn hát bội đồng ấu của nghệ sĩ Ngọc Bầy đã được Hội Văn nghệ Việt - Mỹ tạo mọi điều kiện để sinh hoạt, truyền nghề cho những người Việt xa quê trong độ tuổi từ 11 đến 21.

Trong không gian ngan ngát hương trầm, chúng tôi như được trở về những buổi cúng đình ngày xưa. Nghệ sĩ Hải Đệ vẫn giữ được phong độ trong vũ điệu “Ðiềm hương mở cửa trời” như từ lúc còn ở Trường Quốc gia Âm nhạc (nay là Nhạc viện TP HCM) do nghệ sĩ Ngọc Bầy dạy. Nghệ sĩ Ngọc Bầy đã tham gia diễn trong “Nhật Nguyệt”. Các diễn viên trẻ: David, Thanh Quốc, Hữu Thịnh, Aria Cowen trong “Tứ Ðại Thiên Vương” đã cùng nhau làm nên vũ điệu “Khai thiên lập địa” bằng các động tác vũ đạo thật đẹp mắt…

Nghệ sĩ Ngọc Bầy và nghệ sĩ Hải Đệ đã gầy dựng được nhiều chương trình biểu diễn khiến khán giả Mỹ không khỏi ngạc nhiên khi đến xem các trình thức hát bội. Với họ, hát bội lấp lánh như viên ngọc quý, như tiếng lòng dân tộc Việt.

NSƯT Ngọc Khanh nhận xét: “Tôi từng sang Mỹ nhiều lần, cùng GS-TS Nguyễn Thuyết Phong, nhạc sĩ Khương Cường của Học viện Âm nhạc Việt Nam đến diễn thuyết về âm nhạc dân tộc và hát bội tại Trường Đại họcWashington D.C. Sau đó, tôi về quận Cam và đến với nghệ sĩ Ngọc Bầy, Hải Đệ. Cả hai đã thắp sáng ngọn lửa yêu nghề, lan tỏa đến các bạn trẻ. Họ đã nhiều lần bỏ tiền túi ra để tổ chức những chương trình biểu diễn, giảng dạy, mong sao có được thế hệ trẻ cùng giữ gìn nguồn cội dù xa cách quê nhà”.

Trong khoảng sân rộng đủ để nghệ sĩ Ngọc Bầy tổ chức những buổi dạy hát bội, nghệ sĩ Hải Đệ phụ giúp bà trong nhiều công việc, từ thiết kế sân khấu cho đến thị phạm về vũ đạo, võ thuật. Bộ môn hát bội lâu nay vốn thiếu nhạc công. Việc dùng dĩa thu sẵn âm nhạc hát bội rồi bấm cho đúng nhịp, phối hợp nhuần nhuyễn với những nghệ sĩ biểu diễn là một việc không dễ, đòi hỏi cái tâm của người tham gia. “Hát bội là bộ môn mà ngay trong nước còn khó sống nói gì đến hải ngoại. Thế nhưng, cô Ngọc Bầy đã tỏ ra hết sức tâm huyết. Chúng tôi cũng lao vào, các bạn trẻ đam mê đã hăng hái làm nghề một cách kỹ lưỡng” - nghệ sĩ Hải Đệ tâm sự.

 

Tôn kính hát bội

Các suất biểu diễn hát bội trên đất Mỹ đều xuất phát từ một tâm nguyện đáng quý, đó là sự tôn kính. Bộ môn nghệ thuật được xem là kinh điển này với những tích tuồng dạy con người sống nhân nghĩa đã lan rộng trong cộng đồng người Việt mỗi mùa cúng Kỳ Yên dù ở Mỹ không có đình mà thay vào đó là hoạt động văn nghệ của các chùa.

“Hơn 20 bạn trẻ đã gắn bó với nhóm hát bội của chúng tôi. Cho dẫu có khó khăn đến mấy, chúng tôi cũng phải giữ gìn bộ môn hát bội của tổ tiên” - nghệ sĩ Ngọc Bầy khẳng định.

 

Bài và ảnh: Thanh Hiệp

•