Những cuộc đời nặng nghiệp cầm ca - Kỳ 1 & 2

Rồi từ đoàn Thủ Đô sang đoàn Út Bạch Lan - Thành Được, qua Kim Chung. “Đó đều là những đoàn lớn. Tôi cũng lãnh phần vẽ dựng cảnh cho nhiều đoàn cùng lúc, rồi chỉ vẽ phân việc lại cho anh em khác làm thêm” - ông Hoài Nam nói. Sau năm 1975, Hoài Nam vẽ cho đoàn Sài Gòn 1, Sài Gòn 2. Ông bảo hồi đó đi theo gánh hát vui lắm. Hát trong rạp thì có chừng 800 đến 1.200 khán giả. Nhưng sau năm 1975 hát ở sân bãi có đến 5.000 - 7.000 người xem. Cứ bắt đầu có tuồng mới là ngồi nhà vẽ. Nhưng một tuồng vẽ xong rồi hát tới mấy tháng. Nên khi vẽ xong là đi theo đoàn chơi thôi! Cũng vì vui vậy, nên ông tối ngày cứ long nhong đi theo cải lương. Ông nói hồi đó không có cái nhà trọ nào mình ở quá sáu tháng, bôn ba suốt. Mà đặc biệt là “nhà mình mướn mà toàn đứa nào đâu tới ở”, vì “mình đâu có ở nhà”!

Mải mê rong ruổi theo đoàn hát, thời gian như bóng câu qua cửa sổ, rồi đến ngày ông nhìn lại sau lưng mới chợt nhận ra mình bơ vơ chẳng còn người thân thích. Ba má nơi xứ người xa xôi đã qua đời ở tuổi mới ngoài 40. Anh em ruột thì “ba má đẻ nhiều nhưng đều mất sớm”. Ông thành người đơn côi giữa cuộc đời. Không nhà cửa. Không họ hàng. Không cả vợ con. Tất cả những cái “không” trên đây đã là lạ đời rồi, nhưng ở người họa sĩ sân khấu già yếu gầy còm này còn có một cái “không” xứng danh là “độc nhất vô nhị”: 83 năm không có thẻ căn cước lẫn chứng minh nhân dân! “Ờ lạ vậy đó, từ hồi chế độ cũ tôi cũng không có giấy tờ gì, mà ngộ cái là chưa từng bị bắt lại xét hỏi gì ráo. Vào đây rồi có cô Hà (bà Nguyễn Thị Thu Hà, lúc giữ chức Phó chủ tịch UBND TPHCM) đến thăm, thấy tôi vậy nên bảo mấy ông ở quận cấp giấy CMND cho tôi” - ông hóm hỉnh kể. Rồi khoe giấy CMND giờ đi đâu cũng nhớ đút trong túi áo, có lẽ đó cũng là “tài sản” duy nhất và quý giá nhất của ông!

CHUYỆN “CÔ TẤM” HÔM NAY

“Nói về cải lương thì tôi ở trong đó hơn 60 năm”, nghệ sĩ Lệ Thẩm mở đầu câu chuyện. Nhưng, sau hơn 60 năm tặng cho cải lương... cả tuổi xuân, sau đỉnh cao hào quang với vô vàn hoa tươi và sự hâm mộ cuồng nhiệt của công chúng, khi màn nhung khép lại, ở tuổi 78 nghệ sĩ Lệ Thẩm vẫn không có tài sản gì đáng giá.

Ba đờn trong đoàn hát, má cùng ba đi theo đoàn. Cô bé Lệ Thẩm được hoài thai và sinh ra ngay trong đoàn hát. Ba tuổi, đêm đêm cô bé ngồi cánh gà xem vở diễn rồi lẩm nhẩm theo học thuộc. Đến khi gánh hát đột xuất cần người thế vai đào con, Lệ Thẩm xung phong. Cứ thế cô lớn lên, định hình rõ sắc vóc và giọng ca. 18 tuổi, cô theo đoàn Năm Châu diễn tuồng Tấm Cám. Đến đoạn Tấm bị dì ghẻ đánh tới tấp trên sân khấu, khán giả ở dưới xuýt xoa. Rồi “cô Tấm” Lệ Thẩm đi ra chợ, khán giả chen nhau níu lại hỏi con bị đánh có đau không?

“Lo đi hát chứ không quan tâm tình tự”, nên dù nhiều khán giả hâm mộ mà Lệ Thẩm vẫn một mình. Năm 19 tuổi, Lệ Thẩm mới gặp gỡ và nên duyên vợ chồng với nghệ sĩ Tuấn Sỹ. Từ lập gánh hát riêng đến giai đoạn khó khăn của cải lương phải rã đoàn, hai vợ chồng bà kiên trì theo nghiệp cầm ca. Đoàn này rã thì đi đoàn khác.
Mãi đến một ngày, ông đột ngột qua đời khi đang lưu diễn ở vùng sâu vùng xa tỉnh Bến Tre. Quá đột ngột, bà gần như không thể khóc. Mãi đến sau này, nhớ lại giây phút đau đớn ấy, bà mới có thể diễn tả: “Muốn khùng luôn, ai biểu làm sao làm đó” vì “mới trước đó chút xíu ông vẫn còn khỏe mạnh”.

Bơ vơ quay lại Sài Gòn năm 1998, Lệ Thẩm không có nhà cửa. “Vốn liếng” duy nhất của bà là một cô con gái cũng quá nghèo. Con gái bà có chồng làm nghề chạy xe ôm, đang gánh vác 5 đứa con nhỏ. Vậy là Lệ Thẩm trở thành một thành viên của Viện dưỡng lão nghệ sĩ.

“Nếu ở bên ngoài mà bệnh thì khó sống lâu. Nhưng vô trong này không khí trong lành, mình yên tâm nhiều bề. Được gặp gỡ đồng nghiệp nên cũng khỏe hơn. Nếu có Mạnh Thường Quân cho ít tiền thì dành mua thuốc uống. Mình biết bệnh của mình để tiền mua thêm thuốc nào mà bệnh viện không có” - cô đào chánh xinh đẹp năm xưa chia sẻ. “Nửa khoảng đường chiều”, trong đôi mắt của người nghệ sĩ không hề có chút tiếc nuối nào khi dành trọn cuộc đời cho nghiệp cầm ca.


 

 Ngày dài ở xóm nghệ sĩ

Góc phố nhỏ giữa Sài Gòn là nơi tá túc, phiêu bạt của hàng trăm nghệ sĩ, quái kiệt từ nhiều vùng miền. Khi màn đêm xuống, họ lặng lẽ mưu sinh trong vai ông này bà nọ, tấu hài, ca hát hoặc phô diễn công phu khổ luyện...

Sài Gòn có nhiều nghệ sĩ, quái kiệt, nhưng không nơi nào quy tụ đông đảo phận đời "tơ tằm" như đường Trần Xuân Soạn, phường Tân Hưng, quận 7. Mấy chục năm qua, cư dân nơi đây quá quen với cảnh nghệ sĩ có tên tuổi hoặc vô danh tán gẫu nơi quán cà phê cóc, ngồi ăn sáng lề đường bàn chuyện chạy sô...

Chị Nguyễn Thị Kim Ba, ngụ khu phố 3, nói: "Lâu nay trong xóm có đám tang, đám cưới, đám tiệc khỏi đi xa thuê nghệ sĩ. Cứ đi vài bước gọi một tiếng mấy ổng có mặt liền, yêu cầu biểu diễn cải lương, nhạc sến, tân nhạc, tấu hài, múa lửa, nuốt kiếm, lột dừa... món nào cũng có".

Xóm ngủ ngày :

Các lão làng ở xóm nghệ sĩ từng lừng lẫy một thời trên sân khấu có Lam Sơn, Thái Bình, Minh Trí, Hoàng Mai, Chí Hải, Chung Tử Long... Phần tấu hài có Tiểu Bảo Chung, Tiểu Hoài Linh, Vũ Đức, Vũ Quang... Quái kiệt có Xuân Diệu dùng mắt thổi bong bóng, thổi bánh xe; võ sư Kim Tuấn dùng răng lột dừa khô; Minh Tân chuyên biểu diễn nuốt kiếm, nuốt rắn...; Ngọc Phương Thy múa lửa; Minh Hiền dùng đầu đập bể đá gạch...

Mỗi người đến với đời nghệ sĩ theo con đường khác nhau: Xuân Diệu quê ở Bạc Liêu lên Sài Gòn kiếm sống bằng đôi mắt kỳ lạ, võ sư Kim Tuấn gia nhập xóm nghệ sĩ bằng sức mạnh chẻ đôi trái dừa, Tiểu Hoài Linh trước đây là vệ sĩ nhưng hình dáng giống diễn viên hài Hoài Linh nghe bạn bè xúi bỏ nghề đi tấu hài...

Trong khu phố 3, 4 và 5 có nhiều dãy nhà trọ nghệ sĩ náu thân, nhưng nhà trọ ông Tư ở khu phố 3 lúc nào cũng là nơi chốn đi về của nhiều nghệ sĩ. Có người thuê phòng ở đơn thân, có người cả gia đình vợ chồng con cái cùng đi diễn, có người rước cha mẹ lên chung vui. 7g sáng, những căn phòng cửa đóng im lìm.

Thấy chúng tôi dợm gõ cửa, mấy chị bán cà phê bảo: "Gõ cửa mỏi tay cũng không ai mở đâu. Mấy ổng đi diễn suốt đêm nên ngủ tới trưa. Cần gì vài tiếng nữa quay lại, hơi đâu mà đợi". 9g sáng, lác đác vài nghệ sĩ xuất hiện. 10g, các quán cà phê cóc nghệ sĩ đông dần và tám chuyện rất ư là nghệ sĩ.

Nhóm N. than hôm qua chạy mấy quán nghệ sĩ ế khách, hát khản cổ mà thu nhập tiền bông (khách kẹp tiền vào bông hoa để tặng ca sĩ) không đủ đổ xăng. Nhóm khác bình phẩm mấy ngày nay võ sư Kim Tuấn chán đời nên không đi lột vỏ dừa bằng răng mà ở phòng trọ luyện khí công. Nào là Xuân Diệu trong mấy ngày lễ được mời lên Buôn Ma Thuột đắt sô kiếm bạc triệu, M.T. nhằn mấy ngày về quê ở miền Tây gần như lỗ vốn...

Bất chợt tiếng điện thoại vang lên, T. hí hửng khoe tối nay có sô, 400.000 đồng một suất diễn, cần ba diễn viên. Rồi T. lấy máy gọi đồng nghiệp: "Tối nay rảnh không, đi với tôi lên Suối Tiên".

Đến 11g, nhóm nghệ sĩ giải tán dần, ai về phòng nấy. Từ 13g-16g, các căn phòng khóa chặt cửa, không khí tĩnh lặng như vùng quê. 17g-18g, có người lịch xịch mở cửa mang đờn, dừa khô, bong bóng, kiếm... chất lên xe gắn máy. Những chiếc xe chạy tứ phía mất hút vào phố phường đang lên đèn.

Buồn như tiếng lòng

Chạy theo một nghệ sĩ trẻ tên N. chưa kịp hỏi chuyện, anh cắt ngang vì đang kẹt sô 19g. Anh tặc lưỡi: "Phố này là phố nghệ sĩ, nhưng đa số vô danh, kiếm tiền ngày nào hay ngày đó chứ có ai nổi như cồn mà đi thuê nhà trọ xộc xệch vầy. Lớp trẻ như tụi tôi bị cánh đàn anh trêu là "ngôi sao", nhưng là sau hè, sao chổi đấy".

Lúc trước các quán nghệ sĩ ở Sài Gòn nhiều lắm, nhưng nay teo tóp, T. ngậm ngùi đời sống ngày càng khó. Chị nói lúc trước sống được nhờ tiền bông rộng rãi từ vài trăm ngàn đồng tới vài triệu, nay vật giá tăng, bia rượu, thức ăn tăng... nên tiền bông cũng vơi dần. T. pha trò: "Hồi xưa được boa toàn bông tươi, còn bây giờ bông héo vài chục ngàn".

Theo ca sĩ K., tặng bông "héo" cho nghệ sĩ thì sợ bị chê sau lưng, còn tặng bông "tươi" không kham nổi nên khách ngại đến quán. Vì lẽ đó mà nhiều nghệ sĩ chấp nhận chạy sô tứ phương ở các quán hát với nhau, quán nhậu... Hát ở các quán này, tiền công vài trăm ngàn đồng/đêm, tiền bông có chỗ được nhận, có chỗ chủ quán thu bông với lý do làm thù lao trả nghệ sĩ. Đêm nào ế khách, chủ quán trả tiền xe ôm thay cho tiền diễn. Hát mà canh cánh nỗi lo nên điệu hò, xàng xê lên xuống lỗi nhịp.

Chị Thanh Xuân, nghệ sĩ vọng cổ, chua chát nói để sống được nhiều nghệ sĩ phải đi hát chùa, tức về các chùa ở tỉnh xa hát cho phật tử nghe. Chùa lớn trả tiền hơn 500.000 đồng/suất, chùa nhỏ chỉ trả vài trăm ngàn. Chỉ những căn phòng khóa cửa mấy ngày qua, chị Xuân nói: "Thấy phòng nào đóng cửa tụi chị cũng mừng giùm, đó là họ chạy sô được. Còn phòng nào khép cửa hờ thường xuyên là lo lắm, phần lớn bị bể sô hay nghệ sĩ yếu trong người nghỉ dưỡng sức, hoặc buồn hơn là không quán nào gọi đi diễn nên nằm chờ".

Võ sư Kim Tuấn mấy ngày nay chán cảnh tiền catsê bèo bọt nên lười đi diễn. Anh nói: "Dừa khô bây giờ một chục gần cả trăm ngàn, tiền xăng xe mắc quá, chạy lòng vòng đi diễn tốn vài trăm. Họ trả mình chỉ vài trăm ngàn suất diễn là lỗ công liền". Ông Hậu nhạc công ngậm ngùi: "Tôi năm nay 58 tuổi rồi, may mà hồi đó chơi đàn chứ đi ca hát là đói. Xóm nghệ sĩ có nhiều người quá tuổi 50, đâu còn hơi sức mà hát hò".

Vì không còn hơi sức nên nhiều cựu nghệ sĩ phải chuyển qua nghề đàn, cho thuê dàn âm thanh, biên tập hài kịch... Nhiều nghệ sĩ lừng lẫy một thời như Lam Sơn, Thái Bình, Hữu Trí... nay phải nương cậy vào con.

Mái ấm xa xôi

Lúc trước xóm nghệ sĩ nức tiếng với nhóm tam tấu gồm Kim Tuấn chuyên dùng răng lột vỏ dừa, Xuân Diệu phun sữa bằng mắt, Phúc Toàn nhại được nhiều giọng ca nổi tiếng từ tân nhạc, cải lương đến nhạc sến. Nhóm tam tấu này xuất thân từ ba vùng quê khác nhau ở miền Tây nhưng nay tan rã, người về quê, người chuyển nhà trọ.

Ở khu phố 3 mới đây nhóm hài Vũ Đức, Vũ Quang chuyển nhà trọ qua nơi khác. Buồn nhất là chuyện T. chuyển nhà trọ để lại món nợ tiền nhà hai tháng 2,4 triệu đồng. Chủ nhà thương anh cuộc sống khó khăn không nỡ tìm đòi. Nghệ sĩ này đi dăm hôm thì nghệ sĩ khác tìm đến, chuyện nghệ sĩ chuyển nhà trọ cũng nhẹ nhàng như mưa nắng Sài Gòn.

Theo ông Hậu, đường Trần Xuân Soạn tập trung đông nghệ sĩ nhất vì nơi đây giá thuê nhà trọ và giá đất còn thấp nên nhiều nghệ sĩ mua xây nhà ở. Số mua được nhà chẳng là bao, phần lớn đều "tôi đi ở trọ trần gian". Hữu Trí mua được nhà đất trong xóm nghệ sĩ cũng nhờ vào con cưng là bé Nguyễn Huy, còn gọi là bé Châu, "làm mưa làm gió" trên thị trường âm nhạc. Nghệ sĩ biểu diễn xiếc tạp kỹ Minh Tân có được căn nhà vài chục mét vuông trong phố nghệ sĩ cũng nhờ sự giúp đỡ của người thân.

Nghệ sĩ hài Vũ Đức đứng trên sân khấu chọc cười khán giả bao năm nhưng đời thực ông chết trong vai ở trọ. Võ sư Kim Tuấn biểu diễn công phu oai phong là thế, nhưng sau đêm diễn lại trở về với căn phòng trọ như chiếc hộp gói gọn chỉ đủ hai người. Chị Thanh Xuân cho biết chị ở xóm trọ nghệ sĩ trên 10 năm, lúc đó chỉ là nhà lá.

Mười năm qua, vợ chồng chị đi diễn tối mặt, hát khản cổ mà vẫn chưa mua được miếng đất nhỏ. Nay chị đã già, hơi đã tàn, lên một câu vọng cổ đừ người, tính giải nghệ nhưng đau đáu mái ấm vẫn xa xôi. Gần phòng trọ chị Xuân là Dương Tuấn, cũng ở trọ chục năm. Tuấn thuộc làu từng ngóc ngách trong phòng trọ như phím dương cầm anh bấm từng đêm. Để có được mái nhà riêng sao cứ bùng nhùng như đàn đứt dây.

Ông Hậu bùi ngùi: "Tôi có nhà riêng ở Long An cách đây vài chục cây số, nhưng về nhà ở thì không sống được. Ở đây sống nhà trọ eo hẹp nhưng còn kiếm được tiền qua ngày. Nghệ sĩ mà, bỏ đờn ca, hát xướng, tấu hài, diễn kịch biết làm gì đây. Chắc tại tụi tôi là kiếp con tằm, mê tiếng đàn, tiếng hát, ánh đèn sân khấu cho đến tàn hơi hết sức mới dứt vạt với đời nghệ sĩ đói nghèo".

TT- Đặng thành Công.