Nói về "ông tổ" ngành sân khấu, còn có nhiều giai thoại khác, trong đó có cả chuyện "ông tổ" xuất thân từ ăn cướp, ăn mày... Bởi thế, nghệ sĩ rất kiêng kỵ cho tiền ăn xin vì cho rằng như thế là xúc phạm tổ nghiệp. 

Nghệ sĩ Thiên Kim cho rằng có lẽ cũng vì ông tổ xuất thân từ ăn mày nên đã là nghệ sĩ, ít nhiều gì cũng có lúc lang thang, khốn khó nhưng không ai dám trách tổ vì tổ đã cho nghệ sĩ cái nghề, nhận về thế nào là do phần số.

Đến nay vẫn lưu truyền nhiều giai thoại khác nhau về tổ nghiệp sân khấu

Theo NSND Đinh Bằng Phi, những giai thoại này được đặt ra thực chất là để tạo sự tin tưởng. Tất cả những người làm sân khấu đều coi mình là con cháu của "ông tổ". 

Ông lý giải: "Ông cha ta đặt ra những giai thoại này vừa dựa trên thực tế, vừa mang tính hoang đường, rồi truyền miệng từ đời này truyền sang đời khác. Ví dụ, giai thoại hai vị hoàng tử là hai vị hoàng tử nào đó, đâu rõ đời nào đâu. Còn nếu nói ông tổ là ăn mày thì là do người hát luôn tôn kính tất cả các nghề, vì nghề nào cũng có đóng góp cho sự nghiệp sân khấu cả. Tại sao ăn mày được cho là ông tổ? Vì khi diễn nhân vật ăn mày, nghệ sĩ cũng phải học nghề ăn mày. Để nhớ ơn, sau này, họ liệt những người có đóng góp cho sân khấu đều là tổ. Ăn mày là một cái nghề mà người hát học được để diễn trên sân khấu, cũng giống như thợ may, thợ rèn, thầy thuốc... thậm chí là ăn cướp".

Lễ vật do nghệ sĩ dâng lên cúng tổ

Xuất phát từ thực tế, mỗi vai diễn, nghệ sĩ phải học từ cuộc sống, từ người thật, việc thật rồi mới đưa lên sân khấu nên những vị tổ sư của các ngành nghề có liên quan đến vai diễn của nghệ sĩ đều được tri ân, gọi là hậu tổ. Đó có thể là thợ may, thợ mộc, thợ rèn... gọi chung là thập nhị công nghệ.

NSND Đinh Bằng Phi cũng cho rằng dù là giai thoại nào thì cũng thể hiện lòng thành kính và sự biết ơn của nghệ sĩ dành cho những người đã có đóng góp cho ngành sân khấu. 

"Ông tổ, với họ, tức là người đã truyền lại cuộc sống, công việc... cho họ. Cúng tổ nghĩa là thể hiện lòng biết ơn đến những người có công đóng góp cho sân khấu. Những câu chuyện không có gì là thực tế nhưng chứng tỏ người nghệ sĩ là người nhớ ơn tất cả, kể cả những người đi theo gánh hát, hậu đài đều được tôn trọng, thờ cúng. Hậu tổ còn bao gồm cả những nghệ sĩ có công với sân khấu, những bậc tài hoa xuất chúng, như ông Cao Văn Lầu, Trần Hữu Trang, NSND Năm Châu, Phùng Há, Năm Phỉ...", NSND Đinh Bằng Phi chia sẻ.

Theo những người làm nghề lâu năm, chuyện thờ tổ xuất phát từ các đoàn hát bội rồi "lan" sang cải lương, kịch nói... Sau này, giới ca sĩ, diễn viên, người mẫu cũng duy trì việc cúng tổ hằng năm và khấn tổ trước khi ra diễn.

Ngoài những giai thoại về "ông tổ", giới nghệ sĩ còn truyền tai nhau những điều kiêng kỵ và cả những câu chuyện về "tổ trác", "tổ độ" vô cùng ly kỳ, khó mà lý giải được... Những chuyện này chúng tôi sẽ đề cập đến trong kỳ sau.

Từ năm 2010, Ban Bí thư T.Ư Đảng đã quyết định chọn ngày 12.8 âm lịch hằng năm (cũng là ngày giỗ tổ truyền thống của ngành sân khấu) làm ngày Sân khấu Việt Nam.

"Khó tin nhưng có thật"

Hằng năm, các nghệ sĩ đều nhớ đến ngày giỗ tổ sân khấu 12.8 âm lịch

Những điều kiêng kỵ trong giới sân khấu

Tuy nhiên, theo NSND Đinh Bằng Phi, tác giả của nhiều đầu sách nghiên cứu về sân khấu, những chuyện kiêng kỵ đa phần đều có thể lý giải từ thực tế. Việc không mang trái thị vào rạp hát là để nghệ sĩ không bị phân tâm bởi mùi thơm của nó mà quên thoại, quên vai. Hay chuyện không mang guốc vông vì cho rằng gỗ cây vông đẽo thành tượng tổ nên mang vào sẽ "phạm thượng", thực tế thì ngày xưa nghệ sĩ thường đi chân đất, lúc diễn mới mang hia, hài, guốc, nên tiếng cồm cộp của guốc vông có thể làm diễn viên mất tập trung.