Nhận vật Hề trên sân khấu Cải Lương - Nguyễn Phương

Năm 1955, tôi là soạn giả của đoàn cải lương Thanh Minh, đoàn nầy diễn thường trực tại rạp Thành Xương, đường Yesin. Bên hông rạp Thành Xương là đình Cầu Quan, nơi đoàn hát bội Bầu Thắng hát thường trực, do đó tôi có nhiều dịp xem hát bội và làm quen với các anh Minh Tơ (cha của nghệ sĩ Thanh Tòng), anh Thành Tôn (cha của nghệ sĩ Bạch Lê) và nhiều diễn viên thời danh ngành hát bội. Qua anh Thành Tôn, tôi có nhiều dịp đến Hội Khuyến lệ cổ ca, được trò chuyện và học hỏi với nhà nghiên cứu sân khấu tuồng cổ là ông đốc phủ Đỗ Văn Rỡ và đệ tử của ông là nghệ sĩ kiêm soạn giả Đinh Bằng Phi. Theo học giả Đỗ Văn Rỡ, tuồng hát bội có thể phân loại như sau: TUỒNG THẦY, còn gọi là tuồng cổ có các cở: Sơn Hậu, Tam Nữ Đồ Vương, Giác Oan, Dương Chấn Tử, Đào Phi Phụng, Lý Phụng Đình, Hồ Thạch Phủ ... TUỒNG CUNG ĐÌNH, có các vở do các quan lại triều Nguyễn sáng tác: Võ Nguyên Long, Đăng Khấu Chí, Vạn Bảo Trình Tường, Quần Phong Hiến Thụy ... TUỒNG VĂN THÂN, do các văn thân sáng tác khoảng cuối thế kỷ 19 như các vở: Kim Thạch Kỳ Duyên, Hộ Sinh Đàn, Phong Ba Đình ... TUỒNG PHO, là những vở được sáng tác dựa theo các pho truyện của Trung Quốc như Tam Quốc Chí, Tiết Nhơn Quí chinh đông, Tiết Đinh San chinh tây ... Mỗi pho gồm nhiều vở nối tiếp, diễn liên tục hàng chục đêm không hết. Nhu7 pho Tam Quốc Chí, có các vở: 1- Hội Bàn Đào, Lưu Quan Trương kết nghĩa 2- Tam Anh Chiến Lữ Bố 3- Phụng Nghi Đình 4- Quan Công đấp đập bắt Bàng Đức 5- Quan Công thất thủ Hạ Bì 6- Quan Công phò nhị tẩu 7- Trương Phi Thủ Cỗ Thành 8- Tào Tháo thất Xích Bích TUỒNG ĐỒ, là loại tuồng hài hước, châm biếm do nhân gian sáng tác và diênở làng xã mổi khi có hội hè. Thuong72 thì không thấy nhắc đến tên soạn giả, vì đó là sự góp nhặt qua nhiều bài vè.qua nhiều cậu chuyện vui rồi dần dần được chỉnh đốn thành 1 vở hát như các tuồng cổ còn lưu truyền hiện nay là vở Nghêu Sò Hốc Hến, Trương Đồ Nhục, Trần Bồ ... Nhân vật trong tuồng đồ thường có địa vị xã hội từ quan huyện trở xuống, các thầy thư lại, lý xã, các ông sư, thầy bói thầy cúng, các bà vợ đánh ghen, các vai cường hào ác bá ... Nhân vật trong các vở Tuồng Thầy, Tuồng cung Đình, tuồng Ph đều là những nhân ật phong kiến, vua quan. Nội dung các loại tuồng nầy có thể có tóm tắc như sau: “VUA BĂNG, NỊNH TIẾM, BÀ THỨ LÊN CHÙA CHÉM NỊNH, ĐỊNH ĐÔ, TÔN VƯƠNG, TỨC VỊ” Chuyện xảy ra trong đời sống cung đình, có khi ở biên ải hoặc tư dinh các quan văn tướng võ. Thỉnh thoảng có nơi rừng núi, chùa chiềng hoặc quán xá bên đường chạy loạn haoc85 khi phục nghiệp. Do nội dung xoay quanh chuyện tranh đoạt và bảo vệ ngôi vua, soạn giả tuồng hát bội ngày xưa thường là các danh nho, các quan chức triều đình theo quan điểm trung với vau, giử phong cách nhà nho Khổng Mạnh, chiếu lệch không ngồi, nói năng đi đứng chững chạc mới ra người quân tử, do đó các soạn giả tuồng cổ thời đó đã không sáng tạo ra những nhân vật Hề trong tác phẩm của mình. Trong những thập niên 1920, 1930, 1940 ... Những vở tuồng hát bội hát nhơn các dịp cúng đình, cúng kỳ yên, cúng Cá Ông ... không có nhân vật Hề. Đi xem hát bội, người ta thích các lớp tuồng bi hùng như lớp Đổng Kim Lân và Khương Linh Tá vào ngục cứu mẹ con thứ phi Phượng Cơ, bị Tạ Ôn Đình phát hiệ đuổi theo. Linh Tá đoạn hậu cho Kim Lân đưa thứ phi thoát nạn. Linh Tá bị Ôn Đình chém đầu. Linh Tá bị chém đứt đầu nhưng vẩn đứng lên, xách đầu minh chạy theo Kim Lân, dẩn bạn đi đường tắt qua hẻm núi để cứu thoát thứ phi. Sau những lớp tuồng hùng tráng hay bi thiết, để thay đổi "không khí" cho bớt căn thẳng, 1 hay 2 vai hề xuất hiện, bằng tài năng riêng, anh xử dụng ngôn ngữ, đối thoại, hành động và cử chỉ tạo ra những tràng cười cho cả rạp. Những lớp diển nầy không liên quan tới nội dung tuồng đang diển chỉ cốt tạo ra tiếng cười cho khán giả, giúp cho người xem trở lại trạng thái bình thường trước khi xem tiếp những xung đột khốc liệt khác sẽ xảy ra trên sân khấu. Có vài lớp hề Diển Ngoài Màn mà đến nay tôi còn nhớ, xin thuật lại để các bạn hình dung được lối diển hề của hát bội xưa. (do hề Thiệu Của và nữ nghệ sĩ Mộng Lành đoàn hát bội Bầu Thắng diển): Lão Trượng (hề Thiệu Của) Ớ ... ớ ... cô lái đò ơi ... Bao giờ bến mới gặp đò Hoa khuê các bướm giang hồ gặp nhau? Tiên Bửu (Đào Mộng Lành) (nói hướng về phía khán giả) Ôi trời ơi ! Lời tục có nói: Ra đường gặp gái là xui, bửa nay mình gặp cái ông già tuổi Mùi, hỏng biết có phải là quá xui hông đây? (nói với lão trượng) Ớ ... ông già ơi, ông già .... Chồng con chỉ nửa ngầy ngà Vai mang chuổi hột áo dà đi tu Lão trượng (đáp) ... Tu đâu cho bằng tu đây, Tu chùa 1 cột, đá xây 2 hòn. Tiên Bửu: ... Thân tôi khác chể chuông vàng Ở trong thành nội, có ngàn quân canh. Lão Trượng: (đáp) ... Thân qua như thể cái dùi Có lệnh chỉ phán, giờ mùi giọng chuông. Tiên Bửu: ... Thân tôi khác thể giường ngà Thân ông chiếu rách, người mà ngồi trên. Lão Trượng: (đáp) ... Nhờ trời thiên hạ đứng len, Gió xuôi thổi chiếu phủ trên giường ngà. Tiên Bửu: (nói hướng về phía khán giả) Ơ cái ông già dê đạo lộ, mình nói khó cách chi, ổng cũng đáp nghe xuôi rót ... Ờ ... ờ ... mình cứ chê ổng già, coi ổng nói ra làm sao. Bớ ông già ơi ... Ông già, toi không muốn ông đâu Ông đừng cắc cớ cạo râu đau hàm. Lão Trượng: (đáp) Bớ cô lái đò ơi ... Ơ ... ơ ... con tôm, con tép nó còn có râu, cớ chi em bậu câu mâu sự đời? Tiên Bửu: ... Ớ ông ơi ... Ông già kia hởi ông già, Cái răng ông rụng, tôi mà thèm đâu. Lão Trượng: (đáp) ... Ơ bậu ơi ... Thời nghĩ lại đó mà coi ... Thương nhau vì đậm vì đầy, Cắn rứt chi đó mà nài hàm răng? (Còn tiếp)