Ngôi sao nhân kiệt

Giữa thập niên 50 của thế kỷ XX, hoạt động sân khấu cải lương có một nghệ sĩ trẻ được báo giới rất quan tâm. Qua trang kịch trường, được biết nghệ danh Lang của anh là tên mẹ, Diệp là tên cha, anh mang tuổi một con giáp đáng yêu được con cọp…gọi bằng cô( theo truyền thống cổ tích).

Ôi! Một nghệ danh tổng hợp cả tên phụ mẫu, người nghệ sĩ ấy có bề dày cội nguồn đạo lý từ lúc còn rất trẻ. Tôi mến mộ anh từ dạo ấy, phần do tôi cùng trang lứa với anh, phần vì cha tôi là bạn thân của cha anh: chú ba Diệp. Chú là nghệ sĩ tài năng của đàn kìm. Mỗi lần đoàn hát về Bạc Liêu, chú đến thăm gia đình tôi và đàn cho ba tôi ca những bài bản lớn. Vóc dáng chú cao to, da ngâm đen, trán cao, rất từ tốn.

Năm 1958, thời gian học tập ở Sài Gòn, tôi được xem Diệp Lang lần đầu tiên tại rạp Thành Xương (đoàn Hoài Dung- Hoài Mỹ). Không phải với một vai diễn, mà là trong một vũ khúc có tên Duyên kỳ ngộ dựa trên bản nhạc phương tây “Espanacani”. Vóc dáng anh thon thả, sáng sân khấu, có nhiều nét giống chú Ba Diệp, nhất là vầng tráng.

Thời ấy, giữa một rừng sao vừa trẻ đẹp vừa có giọng ca vàng, thật rất khó cho những nghệ sĩ không được phong phú chất giọng như anh.

Đa số các giọng ca vàng ăn khách, báo giới và người trong nghề gọi là “kép ca”, tại sao anh không phấn đấu để được là “kép diễn”? Sự khổ luyện đã mang lại cho cho anh vinh quang: chiếc HCV giải Thanh Tâm năm 1963 là phần thưởng xứng đáng. Xem như ánh mắt Tổ nghiệp ban cái nhìn ưu ái về người tận tụy. Cần nói rõ điều này: không phải anh kém kỹ năng ca, chẳng qua do làn hơi ngặt, khàn bẩm sinh. Kỹ thuật ca vào loại cứng, Bắc, Nam, Oán hơi nào ra hơi ấy. Đặc biệt, thể điệu Nam, Oán anh rất xuất sắc từ thuở đứng trên sân khấu Ánh Chiếu Dương của NSND Năm Châu (vai cậu Ba, vở Nước biển mưa nguồn), được dân sành điệu xếp ngang với Hữu Phước (thân phụ Hương Lan) và NSND Ba Vân

Sau năm 1975, một loạt vai tính cách độc đáo đã đắp thêm bề dày thành tích và đưa tên tuổi Diệp Lang lên hàng ngũ diễn viên kiệt xuất của nghệ tuật cải lương. Báo chí từng tốn nhiều giấy mực về một Hội đồng Thăng (Đời cô Lựu) tuyệt diệu và sang trọng với những bước chân say nghiêng ngã, quái ác ghen ngược và độc miệng với những ngôn từ “đồ lì lượm”, “trầm tư u uất, âm trì địa ngục” như chém sắt chặt đinh, tì tiện dòm ngó từng đồng xu cắc bạc tiền chợ… Và về một Hội đồng Dư (Tiếng hòa sông Hậu),, tiêu biểu thói ác bá cường hào đã bóc lột, bần cùng hóa tá điền đến từng hạt gạo, vơ vét cướp bóc đến cả cái ổ gà đang ấp, cam tâm kết liên bưng bợ bọn ngoại ban cướp nước. Dấu ấn làm người xem hào hứng nhất là lớp đấu khẩu qua thể điệu Ngựa ô Bắc giữa Hội đồng Dư và anh chàng Thừa gặt mướn, giai điệu vốn sôi nổi, xôm tụ lại cộng hưởng những ca từ duyên dáng tranh luận chuyện “dư- thừa- đủ- thiếu” với hai giọng ca Giang Châu, Diệp Lang, và chỉ với mấy chữ dứt nhịp cuối bản “_thây kệ cha bây”, Diệp Lang đã xuống cái “Cốp” của song lan vừa chính xác cao về kỹ thuật, vừa tuyệt hảo về đài từ diễn cảm, đã quá! Thế mới biết, kỹ thuật ca chắc nhịp kết hợp cái đẹp của giọng điệu diễn cảm đã đắc lực xóa đi cái khuyết về làn hơi. Cái nết đánh chết không chừa, đến giờ phút sắp sụp đổ trụi tàn sản nghiệp, thất thần thất sắc phần vì nghiện nặng, phần vì lo sợ Việt Minh hỏi tội, vậy mà lão ta vẫn đủ sức mạnh nắm đầu tóc cô tớ gái đập liên tục xuống bàn khi tự lão sớn xác ực nhầm tách trà nóng. Khán giả thật sự ghê rợn. Giây phút xuất thần của người nghệ sĩ đã xóa nhòa ranh giới thực hư giữa đời và sân khấu, đến nổi có người thốt lên vì bị sốc: “tôi mà có ông chồng cỡ ấy thì… chết còn sướng hơn” (câu nói của Thừa vô tình được lặp lại). Trong chuyên mục Trò chuyện cuối tuần của HTV, phu nhân Thu Phong của NSND Diệp Lang đã nở nụ cười hạnh phúc cho biết trong thực tế, anh là người chồng lý tưởng, người cha tốt.

Nghĩ cũng lạ, môt nghệ sĩ chuyên đóng vai thứ lại được đa số người sành điệu và cả người không mặn với cải lương công nhận là tài năng lớn. Và có lạ chăng, anh là bậc thầy của những diễn viên đóng chính? Xin thưa, nếu có lạ thì lạ đối với người ngoại đạo, còn với người trong nghề thì đó là điều tất nhiên. NSND Năm Châu từng nói: “ không có vai diễn lớn nhỏ, chỉ là diễn viên giỏi hoặc tệ mà thôi”. Lời nói bất hủ kia đã ứng vào nhiều trường hợp mà vai Lê Xuân Giác là một minh chứng. Đây là một vai ít xuất hiện và rất ít thoại, ca. Qua các nhân vật và qua nét biểu hiện nội tâm nhân vật, người xem cảm nhận được sự thất vọng của một kẻ sĩ khí phụng sự một Nguyễn Ánh cõng rắn cắn gà nhà. Luân lý phong kiến trói buộc ông thành kẻ ngu trung thà bỏ con chứ không phụ chúa cho đến khi vì nghi ngờ, Ánh đòi giết ông:
Ánh (điên cuồng): chém…chém tên phản thần Lê Xuân Giác. Mạc Tử sinh rút kiếm ra nhưng không chém được).
Giác: Giết ta à? Đao kiếm của bây sẽ trở thành vô dụng. Không bao giờ giết ta nổi ta… (trừng mắt nhìn Ánh). Nguyễn Ánh lùi lại, máu miệng Giác trào ra nhưng đôi mắt vẫn mở trừng. Ông cắn lưỡi tự sát. Vua tôi Nguyễn Ánh và lũ giặt Xiêm đều hãi hùng. Sinh run rẩy đỡ lấy ông).

Sinh: Chúa thượng…Lê tham mưu đã tử tiết (trích trong vở Tiếng sóng Rạch Gầm của soạn giả Ngọc Linh).

Chỉ ba câu thoại ngắn ngủi, nhân vật cắn lưỡi chết.

Đơn giản, đối với bất cứ một diễn viên thủ vai. Nhưng sẽ chẳng đơn giản và trở nên bất khả nếu đã xem Diệp Lang tác nghiệp. Đã xem rồi không bao giờ quên, nhưng muốn tường thuật thì không đủ ngôn từ xứng hợp. Sự sáng tạo thật đắt giá nhờ vào tài năng tác nghiệp của người biểu diễn đã đẩy kịch tính lên thật cao. Mạch cảm thụ bị dao động dữ dội đến ngột ngạt, đến bàng hoàng tưởng chừng như nếm trải cơn địa chấn. Đúng như kịch bản, thực tế sàn diễn lúc ấy là sự hãi hùng của vua tôi Nguyễn Ánh và lũ giặt Xiêm, nhưng dưới khán phòng, cái từ trường khiếp đảm kia lan tỏa và thâm nhập mạnh vào công chúng. Một điểm son độc đáo, trên cả tuyệt vời. Hẳn là soạn giả rất hài lòng và cảm xúc cao! Công luận cho rằng Diệp Lang đã diễn một vai trên cả sức mình. Có thể lắm! Xem chừng dấu ấn này vượt cả không gian, thời gian.

Phải thành thật mà nói, anh không phải gương mặt ăn khách (vì anh thuộc phái kỹ năng, không “hốt bạc” bằng nghệ sĩ phái thần tượng, nhưng anh được công chúng mến mộ, trọng thị, đề cao tài năng và đạo đức. Điều này là yếu tố giúp anh vinh hạnh đón nhận danh hiệu cao quý NSUT đến NSND. Đa phần người đạt danh hiệu NSND đều có quá trình đảm nhiệm vai chính có nhiều đất diễn, có số phận quyết định cả chủ đề nội dung vở diễn, nhờ vậy họ đã nắm bắt cơ may để lên đỉnh vinh quang. Còn với Diệp Lang với mấy mươi năm làm nghề thì hiếm, vai phụ hầu hết. Thế nên, khi Diệp Lang được phong NSND, về thường tình có vẻ nghịch lý, nhưng xét tài năng và nhân cách, anh xứng đáng hoàn toàn. Có cường điệu chăng khi nói rằng Diệp Lang là một trong những tài năng lớn của mọi thời đại nghệ thuật sân khấu?

Theo dõi bước chân phiêu bồng nặng nợ cầm ca của Diệp Lang hơn nửa thế kỷ, từ thiếu thời đến tuổi cổ lai hy, thành quả to tát anh thu gặt trong sự nghiệp sân khấu rất đáng ngưỡng mộ, và không phải bất cứ ai cũng có thể sở hữu được. Thành công rạng rỡ phải trả giá qua bao cơ cực, đắng cay, đau đớn trên bước trường đồ dựng nghiệp. Điểm độc đáo, đáng quý ở anh là nhân cách sống. Bậc chính nhân dù bị vùi dập đắm trong nghiệt ngã, lòng vẫn chẳng thay đổi. Dù có núng nao, đôi lúc bởi đã mình đang dấn thân là đúng thì cứ thẳng tiến, mặc cho chông gai, cạm bẫy. Tôi tâm đắt điều này, vậy nên trong tiến trình viết lách về kịch trường, dù đã chịu nhiều phiền toái, thiệt thòi về công trình tim óc khi những đứa con tình thần- bài báo- của mình “được” trang web có bao giờ tự vấn? bởi ta với người đều cùng một “chiến tuyến” cao quý văn chương kia mà. Con tằm có lá dâu ăn mới nhã được tơ. Tuổi già của lão, không chỉ ăn cơm mà còn uống thuốc nữa, người ơi! Mình đang chờ một sự phản hồi đầy đậm nhân văn), mình vẫn cố đem sức và tình yêu nghệ thuật bản sắc trang trải lên trang giấy, vinh danh nghiệp Tổ linh thiêng. (Xin cáo lỗi đã “lạc đề” vài dòng vì tâm cảm cùng anh bạn Diệp Lang).

Diệp Lang ơi! Nghị lực của anh khiến tôi xem như Kim chỉ nam, và càng cảm mến anh bởi những khắc nghiệt cuộc đời và nghề nghiệp anh đã nếm trải, cũng như tôi đã từng bị phủ vây trong ao vũng cùng cực, lắm lúc tự hỏi: sao mình cơ cực như con… giòi?. Nhưng ơn trời, ơn Tổ nghiệp, mất mát của anh tuy nhiều, cái anh được lại nhiều hơn. Đó là những giá trị phi vật thể được đồng nghiệp, công chúng thừa nhận, trong sử kịch lại ghi một ngôi sao nhân kiệt mệnh danh Diệp Lang.

Hồ Quang