Hoa hậu cải lương không khuất phục trước uy vũ

Kim Cúc-Bảy Nhiều-Kim Lan

Quản lý Tám Kiết và tôi chạy ra khán phòng để xem có chuyện gì. Thì ra Quan lớn Năm Lửa đến xem hát, lính thổi tu huýt dẹp đường và báo cho dân chúng khán giả đứng lên nghênh đón Quan lớn.

Quan lớn cho lính gọi bầu gánh và biện tuồng đến trình diện. Anh Tám Kiết và tôi (soạn giả) phải ứng hầu. Quan lớn ra lịnh hát lại từ màn đầu, vì Quan lớn đến trễ, chưa xem màn đầu, bây giờ phải hát lại. Đứa nào hết tuồng, bôi mặt rồi thì vẽ mặt lại, hát đủ tuồng, nếu “nhận lớp” thì Quan lớn đánh đòn biện tuồng và bầu gánh. Ông bầu và thầy tuồng thật sự là anh Năm Châu nhưng anh đã về Saigon nên tôi và quản lý Tám Kiết phải thi hành theo lệnh của Quan lớn.

Quản lý Tám Kiết thương lượng với các nghệ sĩ, hát lại từ màn 1. Nghệ sĩ Năm Thiên vai Ngũ Tử Tư bị chặt đầu, chết rồi nên khi dứt màn, anh gỡ râu, bôi mặt. Bây giờ phải vẽ mặt lại. Quản lý Tám Kiết hứa phát hai cử lương cho tất cả mọi người nên dù mệt, các nghệ sĩ đều vui lòng hóa trang lại để hát từ đầu, nhưng cô đào chánh Kim Lan không chịu hát nữa, chẳng những cô Kim Lan không chịu hát lại từ màn đầu mà cô cũng không chịu hát đêm đó vì cô nói: cô không hát cho người không biết xem hát, không tôn trọng nghệ sĩ như ông lớn ngoài khán phòng kia. Tám Kiết nói cách gì cô cũng quyết không hát nữa. Chị Hai Nữ, nghệ sĩ tiền phong uy tín nhất của đoàn lại thuyết phục cô Kim Lan.

Kim Lan,Năm Châu, Ba Sanh trong Tây Thi gái nước Việt

Cô Kim Lan nói sân khấu Việt Kịch Năm Châu là một “sân khấu đẹp và thật” sân khấu chịu nghèo miễn sao đạt được nghệ thuật cao là tốt. Giờ đây bán dàn hát, dù có nhiều tiền nhưng để cho người ta khinh rẻ nghệ sĩ, thổi tu huýt trong rạp hát, buộc nghệ sĩ hát theo ý của họ thì thà cô chịu ở tù chớ nhứt định không chịu khuất phục uy quyền vô lý như vậy. Cô Kim Lan bôi hóa trang mặt, cởi bỏ xiêm y Tây Thi, mặc thường phục, lại nằm ghế bố sau rạp.

Bên ngoài tiếng tu huýt thổi thúc giục đoàn hát mau hát, kẻo Quan lớn thức khuya, Quan lớn mệt. Anh Tám Kiết vò đầu kêu trời.

Tôi nói: Đề nghị anh Tám Kiết ra trình với Quan lớn là trong tuồng tới lớp phá Cô Tô Đài thì có pháo nổ, xin quan lớn cho phép đốt pháo và xin được nói loa cho khán giả biết để đừng giựt mình. Nói như vậy để kéo dài thì giờ ra để trong đoàn chuẩn bị hát. Tôi nhờ chị Hai Nữ, diễn viên từng dạy cho cô Kim Lan bài múa trước khi mở màn tuồng này, chị Hai Nữ mặc xiêm y, không cần hóa trang mặt, múa để mở màn. Đây là hoạt cảnh, diễn sau tấm phông trắng, được rọi bóng diễn viên lên phông trắng nhờ đèn rọi 1000 watts đặt sau sân khấu rọi tới, vậy nên chị Hai Nữ là bóng của Tây Thi, khán giả không biết đoàn hát thay thế diễn viên. Trong lúc đó thì tôi nhờ nữ nghệ sĩ Tương Lai hóa trang, mặc y phục, hát vai Tây Thi thế cho cô Kim Lan.

Tám Kiết ra thưa bẩm, nói tiếng cà lăm, cà mà cà mập hồi lâu, giả bộ như thấy Quan Lớn nên khớp sợ, nói cà lăm để kéo dài thời gian. Khi bên trong chuẩn bị xong, tôi ra hiệu cho anh xếp dàn cảnh dộng ba tiếp cộp cộp để mở màn thì Tám Kiết cũng bẩm báo xong, Quan lớn nói cho phép nổ pháo. Tám Kiết vô. Chị Hai Nữ và cô Tương Lai đã thay vai cô Kim Lan một cách hoàn mỹ.

Nhắc lại chuyện này để thấy rằng cô Kim Lan chẳng những tự mình tập tuồng kỹ lưỡng, hóa trang tỉ mỉ, thận trọng trong ca diễn đến xuất thần, toàn tâm toàn ý tôn trọng nghệ thuật theo tôn chỉ “sân khấu thật và đẹp” của anh Năm Châu mà cô còn yêu cầu cao là “khán giả phải tôn trọng nghệ thuật và nghệ sĩ ” thì nữ nghệ sĩ Kim Lan mới biểu diễn cho họ thưởng thức.

Thời kỳ năm 1954, vừa mới dứt chiến tranh, chống lại ý kiến của các quan quyền sở tại, nhất là ở các vùng có quân đội giáo phái, họ có thể vu cáo đoàn hát chứa chấp Việt Minh để bắt nghệ sĩ, giam giữ lâu ngày để đìều tra, có thể một số nghệ sĩ sẽ bị họ bắt tù đày hay bắn chết. Hành động của cô Kim Lan cũng có thể gọi là cái “dũng” của kẻ sĩ.
 

Chúng tôi là những người chịu trách nhiệm về sự sinh tồn của đoàn hát nên anh Tám Kiết, chị Hai Nữ, cô Tương Lai và tôi phải khéo khu xử trước tình thế đó để bảo vệ đoàn hát. Đoàn hát qua được hoàn cảnh gian nan nguy hiểm trong đêm diễn đó là nhờ sự lanh trí và sự đồng tâm hiệp lực của cả đoàn hát.

Kể từ năm 1960, cô Kim Lan không còn diễn ở sân khấu cải lương. Cô theo anh Năm Châu, chị Kim Cúc, ông Ba Vân và ông Bảy Nhiêu thực hiện phim Quan Âm Thị Kính. Phim không ăn khách. Cô Kim Cúc, Kim Lan và anh Hồng Phúc lập nhóm Mỹ Phương, chuyên môn chuyển âm phim cho hãng phim Mỹ Vân.

Từ sau năm 1975, cô Kim Lan gia nhập đoàn hát tập thể Saigon 3, sau đó cô chuyển qua cộng tác với đoàn kịch Kim Cương. Cô chỉ được cho đóng vai phụ, sau đó được giao nhiệm vụ gác cửa sau và giữ bàn thờ tổ.

Năm 1982, cô về bán thuốc lá lẻ bên lề đường, trước rạp hát Kinh Thành – Tân Định, đêm đêm nhìn ánh đèn màu trước bảng quảng cáo của rạp hát mà buồn nhớ kỷ niệm thời huy hoàng trên sân khấu cải lương.

Có một sự đau xót đến nhói tim nếu như ai đó đã từng nghe danh tiếng của nữ nghệ sĩ Kim Lan, ngưỡng mộ tài hoa của cô mà biết được cuối đời cô đã sống trong nghèo khó, chẳng được sự giúp đỡ của Hội Ái Hữu Nghệ sĩ do cán bộ làm Hội Trưởng hay của các bạn nghệ sĩ đồng thời với cô.

Nhiều năm trước, hai mắt của cô Kim Lan bị cườm, không tiền mổ mắt, phải chịu mù luôn hai mắt. Tháng 9 năm 1998, dù bị tai biến mạch máu não, liệt tay chân nằm một chỗ, cô Kim Lan vẫn còn minh mẫn, lắng nghe và phân biệt được mọi động tĩnh chung quanh. Thế giới đối với cô chỉ còn có âm thanh, sự im ắng để hồi tưởng những kỷ niệm thời sân khấu huy hoàng.

Đầu năm 2000, tôi từ Canada lần đầu tiên về thăm quê hương, tôi đến trại Năm Châu bên dốc Cầu Bông tìm thăm các bạn đồng nghiệp thời tôi cộng tác với Việt Kịch Năm Châu, tôi hỏi thăm mới biết hoàn cảnh bi đát của cô Kim Lan. Tôi nhờ người dẫn đi thăm cô Ba Kim Lan. Đến chỗ ở của cô, một chái nhà nhỏ bên hông hẻm trước rạp Kinh Thành, tôi gặp cô, vừa lên tiếng chào cô Ba là cô nhận ra tôi, hai dòng nước mắt chảy dài, cô nuốt vào lòng tiếng khóc sắp bật ra. Cô nén tiếng khóc, còn tôi thì khóc ồ lên, tôi không bao giờ ngờ được người nghệ sĩ tài danh mà tôi thường mến phục lại phải sống thê thảm đến như vậy. Sự giúp đỡ của tôi chỉ là một niềm vui nho nhỏ làm nở được nụ cười gần như héo hắt trên môi cô, tôi cũng không biết làm sao, kêu gọi ai góp tay cứu giúp bạn đồng nghiệp của mình. Sau năm 1975, những nghệ sĩ bạn tôi cũng nghèo kiết xác, nghèo không thua gì cô Kim Lan…

Cô Kim Lan mất ngày 16 tháng 3 năm 2000, được quàn tại nhà của con, số A 21 – 23, cư xá An Lộc, hỏa thiêu tại Bình Hòa ngày 19 tháng 3 năm 2000. Tôi và một số nghệ sĩ, soạn giả đến tiễn cô Kim Lan về cõi vĩnh hằng.

Nhớ bạn xưa…một thời đã qua.

Soạn giả Nguyễn Phương