CÔ ÚT & NGƯỜI MỘ ĐIỆU

Nhớ Út!

Mấy lần NSƯT Út Bạch Lan về Cần Thơ biểu diễn, tôi đều có dịp trò chuyện với bà. Hiền lành, dung dị với nụ cười nhẹ nhàng, bà luôn xưng "Út" khi nói chuyện. "Út nói nghe nè…"- câu nói từ tốn mà chân tình khiến tôi, và hẳn nhiều người khác, không thể quên khi nhắc đến bà.

Mấy năm trước, tuổi đã gần 80, nhưng NSƯT Út Bạch Lan vẫn cùng các nghệ sĩ thân thiết thành lập CLB Sân khấu Lạc Long Quân, tạo sân chơi cho anh em sống trọn lòng trên sân khấu. Năm 2013, trong lần về Cần Thơ để giao lưu giữa CLB Sân khấu Lạc Long Quân và CLB Nghệ thuật cải lương Trấn Giang (Cần Thơ), trong tà áo dài đen huyền, bà trải lòng hát vọng cổ rồi diễn cải lương. Nhiều người đã rớt nước mắt khi nghe bà ca bài "Hoa Lan Trắng", tới màn dạo nhạc bà ngồi thừ trên bục gỗ vì mệt. Vậy mà khi nhịp song lang vừa gõ, bà lại thổn thức với cung điệu Xàng xê. Xong bài ca, bà trần tình: "Út xin lỗi quý vị. Út hơi mệt!". Với tôi, đó là lòng tự trọng đáng quý của một nghệ sĩ trọn đời "rút ruột nhả tơ".

Có lần tôi hỏi bà nghĩ sao về sân khấu cải lương hiện nay, bà cười hiền: "Út thấy bạn trẻ bây giờ cũng còn thương cải lương nhiều lắm!". Khi hỏi về cuộc đời và sự nghiệp ca hát của NSƯT Út Bạch Lan, bà rất "kiệm lời". Có lẽ, những gì trân quý nhất, bà đã dành trọn trong giọng ca của mình. Ấn tượng của tôi về bà còn là cách đây hơn chục năm trước, tôi tình cờ nghe bà hát bài vọng cổ "Hoài Hận- Thủy Chung" của soạn giả Nam Nhi, viết về đúng vùng đất quê hương tôi. Mỗi bận nghe NSƯT Út Bạch Lan ngân vọng: "Dẫu Ngã Năm Bình Minh con nước có trôi lững lờ năm ngã. Nhưng lòng hứa duyên ưa thì không thay đổi bao giờ…" cứ như bà đang nói hộ ai đó trên mảnh đất quê hương. Giờ về quê, mỗi lần đi qua Sân Gạch, Cây Bàng, Nhà Ngang- những địa danh trong bài vọng cổ đó, tôi lại như nghe giọng ca của bà vang vọng trong tâm trí.

Mới đây, NSƯT Út Bạch Lan cùng nhóm nghệ sĩ trẻ trong CLB Sân khấu Lạc Long Quân tập vở "Mẹ ngồi sàng gạo", dự kiến sẽ diễn đêm 27-10-2016 để gây quỹ học bổng từ thiện. Bà vẫn miệt mài trên sàn tập dẫu sức khỏe như mành trước bão. Cuối cùng, một nghệ sĩ trẻ đành thay vai cho bà do sức khỏe ngày càng đuối dần. Và rồi, Út đã mãi ra đi…

NSƯT Út Bạch Lan với người mộ điệu cải lương ở Cần Thơ.

Đời buồn Hoa Lan Trắng

NSƯT Út Bạch Lan có nhiều vai diễn để đời, nhiều bài ca cổ gắn liền với tên tuổi của bà. Vậy nhưng đi tới đâu, người ta vẫn muốn nghe bà ca "Hoa Lan Trắng". Đó là bài ca cổ mà NSND- soạn giả Viễn Châu viết tặng riêng cho bà. Không biết có phải người soạn giả tài hoa ấy đã nói lên tiếng lòng đằm sâu hay không mà mỗi lần giọng ca Út Bạch Lan cất lên là nghe như oằn nặng, nghẹn lòng đến người nghe cũng ứa nước mắt: "Màu hoa trắng là loài hoa lan trắng. Lạc lõng mùi hương giữa núi rừng. Giữa khoảng xuân thời phai sắc thắm. Bây giờ hương nhụy có còn không...".

Nếu như nghệ sĩ nổi danh cùng thời xuất thân là "con nhà nòi" hay giàu có thì NSƯT Út Bạch Lan lại bắt đầu bằng những chuỗi ngày hát rong. Mồ côi cha, từ nhỏ mẹ con bà đã đùm túm lên Sài Gòn làm mướn kiếm sống. Cùng cảnh ngộ đó còn có mẹ con của anh Dậm mù (tức danh cầm Văn Vỹ sau này). Cậu bé Dậm 15 tuổi, biết đờn ghi ta cổ, đêm đêm ở sạp thịt, dạ cầu, dạy cho cô Út, 11 tuổi, ca vọng cổ. Vậy rồi anh em rong ruổi đời hát rong kiếm sống. Tiếng ca cô Út buồn mà xuyến xao lòng người từ đó. "Tiếng lành đồn xa", danh ca Cô Năm Cần Thơ nghe tiếng và tìm hiểu về đôi trẻ hát rong này. Chính Cô Năm Cần Thơ đã đặt cho bà nghệ danh Út Bạch Lan và anh Dậm nghệ danh Văn Vỹ. Rồi từ đó, Út Bạch Lan vô đoàn hát, trở thành "gương mặt bán vé" của nhiều đại bang như Thanh Minh, Kim Chưởng…

Ngay sau đó, cặp đôi Út Bạch Lan- Thành Được trở thành ngôi sao sáng với những nét diễn ăn ý, mùi mẫn. Họ gá nghĩa vợ chồng nhưng hạnh phúc chưa được gang tay thì "đường ai nấy đi". Bà được xem là một nghệ sĩ nhân hậu bậc nhất. Thời còn sống chung với nghệ sĩ Thành Được, bỗng người phụ nữ lạ mang đến giao con cho bà, nói là của con Thành Được. Bà ngậm đắng nhận nuôi, không phải 1 lần mà đến 3 lần như vậy. Ngày chia tay Thành Được, bà không dám giao 3 con vì sợ tính đào hoa của chồng sẽ làm các con khổ, dù chỉ là con "tầm gửi". Khi các con lớn, những người mẹ ấy lại tìm về nhận con. Bà lại nuốt nước mắt lần nữa vì không muốn thấy cảnh mẫu tử chia lìa. Chuyện đời của NSƯT Út Bạch Lan trở thành huyền thoại như thế.

"Sầu nữ" của cải lương Nam bộ

NSƯT Út Bạch Lan để lại nhiều dấu ấn đậm nét trong các vai diễn cổ trang nhưng khán giả mộ điệu cải lương hẳn sẽ chẳng thể nào quên được những vai diễn trong các tuồng xã hội như "Tấm lòng của biển", "Nửa đời hương phấn", "Con gái chị Hằng", "Tuyệt tình ca"… Ai mê cải lương, sẽ nhớ hoài người phụ nữ ốm o nghẹn ngào khi nhắc về người chồng mất tích năm nào trong tuồng "Tuyệt tình ca": "Đây, bộ bà ba lụa lèo mà chồng tôi bận hai mươi năm về trước. Lượt sau cùng ảnh bận là buổi tối mà sáng ra ảnh ra bến Mỹ Thuận để về tỉnh Mỹ Tho. Hơi hám của chồng tôi, tôi còn giữ đến bây giờ…". Vai diễn này cùng với NSND Út Trà Ôn trong vai người chồng, như một hình mẫu cho cải lương Nam bộ. Hay một cô The, cô Hương với cuộc đời truân chuyên để rồi phải quy y nơi cửa Phật trong "Nửa đời hương phấn" mà NSƯT Út Bạch Lan từng lấy nước mắt của bao thế hệ khán giả. Nhiều người mê cải lương vẫn hay nói rằng, hiếm khi thấy NSƯT Út Bạch Lan đóng vai ác, vai dữ mà toàn những vai hiền lành, khổ sở, bị áp bức. Chỉ những vai đó bà mới diễn thật, thật như đời mình vậy.

NSƯT Út Bạch Lan là tấm gương về người nghệ sĩ tận tâm, yêu nghề, kính nghiệp, khổ luyện và trách nhiệm khi đứng trên sàn diễn. Kỹ thuật ca ngâm trau chuốt, lối diễn quen thuộc nhưng không lối mòn, cũ kỹ là dấu ấn trong sự nghiệp của bà. Đặc biệt, cùng với NSND Út Trà Ôn, NSƯT Út Bạch Lan là người có đóng góp lớn vào sự hoàn thiện và đại chúng của bản vọng cổ nhịp 32 với cách ca mùi mẫn, chia hơi, chẻ nhịp đặc trưng.

* * *

Xin cúi đầu tiễn biệt người nghệ sĩ tài hoa, nhân hậu về cõi vĩnh hằng.

Bài, ảnh: ĐĂNG HUỲNH

Sân khấu buồn vắng mặt sầu vương nữ 
Lệ đong đầy trong ánh mắt Cô HƯƠNG 
NỮA ĐỜI HƯƠNG PHẤN đau thương 
CHỊ HẰNG CON GÁI, bi thương não nùng 
THUYỀN RA CỬA BIỂN thâm tình 
Bên kép THÀNH ĐƯỢC, BĂNG ĐÌNH năm xưa 
CHIÊU QUÂN diễn xuất đâu vừa 
TUYỆT TÌNH CA nữa, khóc mưa với chàng 
ÚT TRÀ ÔN lỡ sang ngang 
Có thêm bà lớn, bỏ LAN đau lòng 
Cổng chùa ngăn trở ĐIỆP không 
Mà sao LAN vẫn hoài mong ĐIỆP về 
HỮU PHƯỚC người mãi si mê
PHÀ CA SƠN NỮ tái tê tình chàng 
Giờ này tất cả gặp nhau 
VIỆT HÙNG, MINH CHÍ giải sầu BẠCH LAN 
NGỌC NUÔI, MINH PHỤNG, HOÀNG GIANG 
TẤN TÀI, KIM NGỌC, hát vang câu hò.