Ðệ nhị danh ca Út Rạch Giá

Nhưng cuộc đời sự nghiệp của mỗi nghệ sĩ thật khác nhau, có người may mắn giữ được phong độ suốt đời, có người chỉ vang bóng một thời rồi tên tuổi lu mờ theo năm tháng. Nghệ sĩ Út Rạch Giá, đệ nhị danh ca miền Nam một thời, về sau còn mấy ai nhớ tới cuộc đời ông ấy ra sao?

Ðệ nhị danh ca Út Rạch Giá đứng trước mái nhà lá của ông. (Hình: Bộ sưu tập của Ngành Mai)

Út Rạch Giá còn có tên là Út Dậu, khoảng tuổi Út Trà Ôn, quê quán ở Rạch Giá. Ban đầu ông lấy nghệ danh là Út Dậu, sau nổi danh là Út Rạch Giá.

Năm lên 10 tuổi ông đã say mê đờn ca cổ nhạc và thường theo nhóm ca nhạc tài tử trong làng đi chơi đây đó, có nghĩa là đi theo xách đờn, mua rượu cho các nghệ nhân. Rồi ngày này qua tháng nọ ông thuộc làu nhịp nhàng, bài bản và được bạn bè dạy thêm rồi biết ca. Mặt khác ông học qua máy hát dĩa, quay tay hồi xưa. Năm 16 tuổi ông trốn gia đình đi theo cải lương, đoàn đầu tiên là Tân Hí Ban của bầu Núi. Ban đầu ông chỉ làm quân câm (tức chỉ đứng chớ không nói gì hết), hàng đêm cầm giáo đứng hầu vua, quan trên sân khấu, một thời sau mới được làm quân báo (tấu, trình), mỗi suất hát lúc đó lãnh được 5 xu (5 xu thời đó không biết mua được gì).

Theo đoàn 3 năm, mẹ ông bắt về cưới vợ không cho đi theo cải lương nữa. Sống với người vợ mới cưới được 6 tháng, vì nhớ sân khấu quá nên bỏ vợ trốn đi theo cải lương lần thứ hai. Rõ ràng mê cải lương hơn mê vợ! Ông vào gánh Thế Nguyên, vừa học nghề vừa làm dàn cảnh, đóng vai quân sĩ. Ðến năm 1952 ông được hát kép nhì, sau đó hãng dĩa Hoành Sơn và đài phát thanh Pháp Á mời ông thu thanh nhiều bài vọng cổ 6 câu, và bài “Nhớ Mẹ Hiền” của soạn giả Trần Bá. Bài này đã làm tên tuổi của Út Dậu được khẳng định. Năm 1954 tại rạp Nguyễn Văn Hảo trong ngày giỗ Tổ cải lương, Út Dậu ca bài vọng cổ “Nhớ Mẹ Hiền” lúc cúng Tổ, được ông Trần Tấn Quốc và giới nghệ sĩ cải lương phong tặng danh hiệu Út Rạch Giá - đệ nhị danh ca miền Nam (sau Út Trà Ôn một bậc).

Từ đó đến 1961, ông được hát chánh qua các đoàn tuồng cổ: Phong Vinh (bầu Ba Giáo), đoàn Bích Thuận... Lúc ấy ông thường hát chung với các nghệ sĩ: Ngọc Ðáng, Kim Hoàng, Phụng Khánh, Bích Sơn, Hoàng Tương... Qua các vở: Cơn Ác Mộng, Hồn Khương Linh Tá, Chung Vô Diệm...

Ðến năm 1964, lâm bạo binh, ông không hát được nữa phải về Mỹ Tho làm tài công cho đò máy Hiệp Hưng một năm. Trong thời gian này, ông lại gặp cô Ba Thại lúc ấy là đào chánh của đoàn hát bội Bến Tre, nên ông nghỉ tài công và đi theo hát bội, hai người nên duyên từ đó. Răng long tóc bạc họ vẫn luôn bên nhau.

Sau 1975, Út Rạch Giá và vợ đi đoàn Hiệp Lợi, Bến Tre. Năm 1977, ông làm trưởng đoàn cải lương Hàm Luông, Bến Tre và hát kép lão. Ðến năm 1982, ông về hưu và ở lại hậu cứ của đoàn. Còn cô Ba Thại vợ ông đến năm 1984 bị bệnh bán thân, được vợ chồng người con gái là Ngọc Mai và bầu Lân đem về nuôi dưỡng tại xã An Thanh Thủy, huyện Chợ Gạo-Tiền Giang. Năm 1986, Út Rạch Giá không còn ở hậu cứ của đoàn nữa, thỉnh thoảng đi hát chầu. Bình thường ông rày đây mai đó với nghề vá xoong nồi nhôm để kiếm sống.

Năm 1994, vợ chồng bầu Lân-Ngọc Mai đem ông về sống chung với vợ ông trong tuổi gần đất xa trời. Vợ chồng bầu Lân cũng nghèo, không có ruộng đất hay nghề nghiệp nào khác ngoài nghiệp hát bội. Thỉnh thoảng mới lãnh được một chầu hát để xoay sở qua ngày nên căn nhà vợ chồng nghệ sĩ Út Rạch Giá không được lành lặn cho mấy. Người ta không khỏi bùi ngùi khi đứng trước mái nhà lá lụp xụp, bên trong duy nhất chỉ có một chiếc giường tre xiêu vẹo, vài cái chén, vách phên ọp ẹp, nóc nhà lổ chổ ban đêm đếm được sao trời. Bạn bè nghệ sĩ đến thăm, Út Rạch Giá nói rằng có những đêm mưa hai ông bà phải ngồi khúm núm ở một góc nhà, chờ hết mưa mới ngủ được. Vậy mà mỗi khi nhắc đến sân khấu là đôi mắt của ông bà lại sáng rực lên niềm tự hào như một thời là ông hoàng bà chúa ở sân khấu vậy.

Từ lâu nay không nghe tin tức gì về Út Rạch Giá, không biết ông có còn mạnh giỏi.

Ngành Mai