NGHỆ THUẬT HÓA TRANG KÉP XÉO TRONG TUỒNG

Kép xéo là vai kép khuôn mặt được vẽ theo kiểu tròng xéo: có hốc mắt và một phần gò má vẽ xéo ngược hai bên tới mang tai. Mỗi nhân vật với xuất thân, vị trí xã hội, tính cách, độ tuổi khác nhau thì cách hóa trang cũng có sự khác biệt.

Mặt nạ nhân vật Khương Linh Tá (mô hình kép tròng xéo xanh) trong vở tuồng Sơn Hậu.

Về tuổi tác, người ta phân kép vẽ mặt tròng xéo ra thành tròng xéo non, tròng xéo, tròng xéo già và tròng xéo lỡ (lõa). Tròng xéo non chỉ các nhân vật tuổi từ mười lăm trở xuống, tròng xéo dùng cho các nhân vật từ hai mươi đến dưới ba mươi tuổi… Tròng xéo già chỉ các nhân vật tuổi từ ba mươi đến năm mươi, tròng xéo lỡ dành cho các nhân vật tuổi trên năm mươi . Đối với tròng xéo già và tròng xéo lỡ nhân vật phải mang râu ba chòm dài đen vì đã quá tuổi trung niên.

Tuy nhiên quy ước về cách vẽ mặt dựa theo tuổi tác chỉ mang tính tương đối, chưa thật sự chặt chẽ, rõ ràng. Có thể lấy nhân vật Tạ Kim Hùng trong vở tuồng “Ngọn lửa Hồng Sơn” làm dẫn chứng tiêu biểu, ở đây Tạ Kim Hùng tuy tuổi chưa cao nhưng vẫn hóa trang thành tròng lõa vì dụng ý tạo hình dị tướng.

Nhân vật mang mặt tròng xéo khi tuổi còn nhỏ thì phần nền trắng (còn gọi là khuôn, tròng) và những đường đen (gọi là nét, lá) kẻ trên nền trắng nhỏ và ít, tuổi càng lớn thì phần nền trắng thể hiện cơ mặt của nhân vật rộng hơn, các đường đen tượng trưng cho nếp nhăn càng đậm và nhiều hơn.

Về màu sắc, một số loại kép xéo thường thấy là kép tròng xéo đỏ, kép tròng xéo đen và kép tròng xéo xanh (xám). Có thể hiểu rằng, ngoài phần nền trắng và các họa tiết, đường nét màu đen, những mảng còn lại trên khuôn mặt sẽ có một trong ba màu đó. Cách chọn màu đỏ, đen hay xanh phụ thuộc vào tính cách và xuất thân của nhân vật. Tròng xéo đỏ dùng để thể hiện nhân vật trí tướng, trung can nghĩa khí . Tròng xéo đen chỉ các nhân vật xuất thân từ núi rừng, vũ dũng, tính tình cộc cằn, nóng nảy, thẳng thắn, tốt bụng…Tròng xéo xanh (xám) chỉ những nhân vật tính tình bộc trực, thẳng tính, thường có chức tước trong triều đình...Ngoài ra, cách sử dụng màu sắc còn cho biết rõ thêm về tuổi tác của nhân vật. Nhân vật càng nhỏ tuổi thì màu sắc tươi và nhạt, càng lớn tuổi thì màu sắc sẽ đậm hơn.

Kép xéo chiếm số đông trong tuồng cổ, đa phần là nhân vật chính diện, tuy nhiên cũng có trường hợp ngoại lệ như nhân vật Bạt Hổ trong vở “Dương Chấn Tử”. Vẫn khuôn mặt tròng xéo nhưng để thể hiện tính chất phản diện của tên tướng này, người ta còn vẽ phủ thêm hai lá hỏa trên chân mày.

Điều đặc biệt nếu quan sát kỹ sẽ thấy khuôn mặt của đa số kép tròng xéo có vẽ họa tiết hình mỏ chim trên cánh sống mũi hoặc bao hàm cả quanh đôi mắt. Chính nhờ những đường nét tuy nhỏ này đã góp phần tạo nên sự hài hòa và giảm đi phần trống trải trên mặt diễn viên.

Diễn viên tuồng ngoài khả năng ca xướng, diễn xuất còn phải biết tự hóa trang mặt cho mình khi thủ bất kỳ vai nào. Họ phải biết khắc phục nhược điểm và tận dụng ưu điểm của khuôn mặt để góp phần khắc họa tính cách của nhân vật.

HOA MỘC LAN