Tôi là Đoàn Mai Trang - con gái út của NSƯT Đoàn Bá. Thông qua Báo Phụ Nữ TP.HCM, tôi xin được chia sẻ câu chuyện của gia đình mình quanh chương trình kỷ niệm 100 năm sân khấu cải lương. Số là trước chương trình, gia đình tôi nhận được lời mời tham dự đêm tôn vinh nghệ thuật cải lương, để nhận tri ân cho cha tôi - cố NSƯT Đoàn Bá.

Tối 13/1, khi mẹ tôi đến sân khấu, hỏi ban tổ chức vị trí chỗ ngồi dành cho gia đình những nghệ sĩ được tri ân thì sau khi kiểm tra danh sách, người trong ban tổ chức trả lời “không có tên NSƯT Đoàn Bá”, bảo mẹ tôi tự kiếm chỗ nào trống thì ngồi. Mẹ tôi phải ra tận hàng ghế xa để tìm chỗ trống và... ngồi chờ.

Được nhiều khán giả và người trong nghề chờ đợi, nhưng chương trình vẫn để lộ những thiếu sót khiến nhiều người thất vọng

Chờ đến gần cuối giờ vẫn chưa nghe đọc tên chồng mình. Sự thật là, trước khi nhận được thư mời, gia đình chúng tôi còn nhận được cuộc gọi thông báo và sáng 13/1, chúng tôi cũng đã gọi điện xác nhận sự có mặt. Một lần nữa, gia đình tôi lại hỏi ban tổ chức và được xem một danh sách… không có tên NSƯT Đoàn Bá được vinh danh. Thật là xấu hổ!

Chợt thấy chạnh lòng và cả bức xúc khi biết tổng đạo diễn chương trình chính là học trò ruột của cha tôi. Cứ cho là danh sách các nghệ sĩ, gia tộc... được tôn vinh do bộ phận khác hoặc ban tổ chức quản lý và chịu trách nhiệm, gia đình tôi cũng không tìm được lý do nào để biện minh cho việc tổng đạo diễn đã quên thầy mình trong kịch bản nhắc nhở những tên tuổi của sân khấu cải lương và những đóng góp của họ. Ngay cả với thầy mình mà mình còn vô cảm thì làm sao chịu trách nhiệm cho một chương trình tri ân Tổ nghiệp?

Đạo diễn - NSƯT Đoàn Bá dàn dựng vở diễn và truyền nghề  cho diễn viên trẻ

Nếu bỏ qua mối quan hệ thầy trò giữa cha tôi và tổng đạo diễn chương trình thì cha tôi là Giám đốc Nhà hát cải lương Trần Hữu Trang trong nhiều năm liền, nhưng vẫn không được nhớ để nhắc tên trong kịch bản tri ân của chương trình thì liệu tổng đạo diễn đó có đủ sự am hiểu và vốn sống về cải lương để phụ trách chương trình 100 năm cải lương, với ngồn ngộn những tư liệu trong hành trình hình thành và phát triển của bộ môn nghệ thuật này?

Có thể sẽ có người nghĩ tôi quá nóng nảy hoặc cực đoan khi lên tiếng, nhưng nếu nhìn thấy mẹ tôi hạnh phúc, nôn nao chờ đến dự chương trình mà cha tôi sẽ được tôn vinh, để rồi hụt hẫng khi được mời ra hàng ghế phía sau, vì không có tên cha tôi trong danh sách; nếu nhìn thấy cảnh mẹ tôi gục đầu ở hàng ghế rất xa sân khấu, rồi lủi thủi ra về trong tiếng hò reo của ê-kíp thực hiện và cả tổng đạo diễn phía trên sân khấu, khi chương trình kết thúc (dường như khi đó họ đang hát vang chúc mừng sinh nhật ai đó trên sân khấu), thấy nụ cười héo hắt và những giọt nước mắt rưng rưng vì cố kìm nén của mẹ khi về đến nhà sẽ hiểu tâm trạng của gia đình chúng tôi.

Cha tôi mất cách đây chưa lâu. Gia đình và nhất là mẹ tôi vẫn chưa hồi phục, nay bị đặt vào tình huống đau lòng này thì quả thật quá tàn nhẫn. Nỗi cô đơn sẽ càng tăng cao và mặc cảm sẽ chồng mặc cảm. Nếu đứng ở vị trí mẹ và gia đình tôi, sẽ hiểu đây không đơn giản chỉ là sự đáng tiếc.

Vợ NSƯT Đoàn Bá lặng lẽ ngồi chờ nghe tên chồng được vinh danh

Chúng tôi muốn hỏi tổng đạo diễn chương trình - một trong những học trò của cha tôi - về ý nghĩa thực sự của đêm tôn vinh. Có bao giờ chị tự hỏi mình đã thật lòng làm tất cả từ cái tâm trong sáng dành cho Tổ nghiệp hay chỉ dùng lịch sử và Tổ nghiệp để tô điểm cho những thứ chị coi là ích lợi cho sự nghiệp của chị? Thiết nghĩ, gia đình tôi và tất cả những nghệ sĩ chân chính khác đều hiểu rõ ràng thế nào là sự tôn kính, trân trọng Tổ nghiệp. 

Đoàn Mai Trang
 

Nghệ sĩ cải lương chân chính sẽ đi về đâu?

Việc vinh danh thiếu sót những tên tuổi có nhiều đóng góp cho sân khấu cải lương thể hiện sự vô trách nhiệm của những người thực hiện chương trình kỷ niệm 100 năm sân khấu cải lương hình thành và phát triển. Điều này đã làm tổn thương nghệ sĩ và người thân của họ. Nhưng nếu xem hết chương trình, có lẽ chúng ta sẽ công nhận, những người thực hiện còn làm tổn thương cả những khán giả mộ điệu cải lương.

Nghệ sĩ Kim Ngân không thể hiện được sự quyền uy lẫm liệt của Thái hậu Dương Vân Nga

 Nếu những chuyện như thế này còn tiếp diễn, các nghệ sĩ chân chính sẽ đi về đâu, cải lương sẽ đi về đâu? Những gì mọi người được học, đam mê, cống hiến sẽ bị bóp méo bởi những bàn tay kiểu như vậy, khi mà Thái hậu Dương Vân Nga từ uy quyền lẫm liệt, yêu nước nồng nàn qua diễn xuất của cô Thanh Nga nay lại thành… Xin lỗi vì đã so sánh cô Thanh Nga với diễn viên diễn trích đoạn trong đêm tôn vinh, nhưng vì đạo diễn đã “chọn” để cô này biểu diễn như đại diện cho cải lương 100 năm, nên không thể không nhắc đến. Thật đau lòng và thất vọng!

Lê Hóa - Cựu sinh viên Trường Nghệ thuật  Sân khấu 2
 

Thôi, bãi đi!

Là một người mê cải lương từ nhỏ - nhờ được nuôi dạy trong không khí cải lương, qua những cuộn băng cassette thuở nào mẹ nghe đi nghe lại đến nhão cả băng, dơ cả đầu từ máy hát, tôi thực sự chờ đợi được thưởng thức những tác phẩm đỉnh cao ở chương trình 100 năm sân khấu cải lương tối 13/1, dù chỉ là qua màn ảnh nhỏ. Tôi đã chờ đợi được đắm mình trong lời ca, tiếng hát, để có thể hát theo các nghệ sĩ - như thuở nào tôi vẫn đứng trên chiếc bàn nhỏ, hát và ra bộ cho chỉ một khán giả là mẹ tôi. Nhưng tôi đã thất vọng. Thực sự thất vọng.

Thái hậu Dương Vân Nga - Kim Ngân nặng nề áo xống, oang oang chiêu hồn... (Ảnh: Minh Thanh).

Trên sân khấu, Thái hậu Dương Vân Nga - Kim Ngân nặng nề áo xống, giọng oang oang chiêu hồn các loại binh khí, kêu gọi binh tướng chống giặc, hùng hồn tuyên bố kẻ nào vay nợ máu xương sẽ phải trả máu xương… Nhưng tất cả chỉ như bà đang… trả bài cho trọn hơn là bừng lên cái uy vũ của một thái hậu đảm lược giữa cảnh sơn hà nguy biến. 

Không có điểm nhấn, không có mệnh lệnh, không có cái dứt khoát trong từng câu thoại. Những lời hiệu triệu của Dương Vân Nga - Kim Ngân cứ trôi tuột theo những cái huơ tay, dáng người lắc lư của bà. Kể cả khi bà đẩy bộ chấp kích ra giữa sân khấu, giữa ba quân, tôi vẫn cảm giác như đang xem một diễn viên biểu diễn chứ không thấy tim mình rộn nhịp như đã từng sục sôi theo những Thái hậu Dương Vân Nga của một thời chưa xa lắm.

Có thể, như cách người ta vẫn nói - quá khứ đẹp bởi nó không còn nữa, bởi đó là những gì tinh túy nhất, đẹp nhất được lưu giữ trong ký ức của chúng ta; nhưng nếu bà thái hậu hôm nay không thể vượt qua, thậm chí chẳng bằng được bà thái hậu ngày xưa thì làm sao để khán giả có thể yêu và tiếp tục dõi theo bà?

NSND Bạch Tuyết với thần thái tuyệt vời trong trích đoạn Thái hậu Dương Vân Nga:

Xem nghệ sĩ Kim Ngân biểu diễn, người đàn bà thuộc gần như mọi tuồng cải lương nổi tiếng là mẹ tôi thở dài: “Thôi bãi (dẹp) đi! Diễn vầy mà coi cái gì”. Đó phải chăng là câu trả lời rõ nhất từ khán giả đối với một tiết mục? Có đáng khen chăng là khen cho phần âm nhạc của chương trình, nhưng coi cải lương đâu phải là đi nghe nhạc. Coi cải lương là để khóc, để cười, để nghe nghệ sĩ nói hộ nỗi lòng trước những biến chuyển của thời cuộc. Tôi đã không thấy điều đó.

Chính xác hơn, tôi đã không cảm được điều đó, qua những gương mặt vô hồn, dù chúng vẫn vang lên bên tai qua tiếng hát của các nghệ sĩ. Có phải tôi đã chai sạn nên không còn cảm được tình yêu và sự tận hiến của nghệ sĩ trên sân khấu - thứ mà dù có tài năng đến đâu họ cũng không thể giấu hay làm giả, hay thực sự một lớp nghệ sĩ hôm nay đã không còn yêu cải lương đủ để sống còn với nó, để xem mỗi lần lên sân khấu như là lần cuối được hát ca?

Thái hậu Dương Vân Nga của NSND Ngọc Giàu:

Sân khấu 100 năm sân khấu cải lương ở đường đi bộ Nguyễn Huệ rất đẹp và rộng, chắc là không thua gì những sân khấu đại vĩ tuyến thuở cải lương còn trên đỉnh cao. Những bộ trang phục rực rỡ, đèn chiếu sáng lòa. Kỹ thuật và công nghệ hiện đại đã cho khán giả thỏa mãn phần nhìn, nhưng hồn muôn năm cũ dường như đã tan theo những làn khói màu chói lóa.

Tôi biết, vẫn còn rất nhiều khán giả hôm nay yêu mến cải lương, vẫn sẵn lòng tìm đến sân khấu để ủng hộ nghệ sĩ, dù mộng mơ về một nhà hát tiêu chuẩn phục vụ cho nghệ thuật cải lương vẫn còn là mơ ước. Nhưng thật lòng mà nói, với những gì thể hiện trên sân khấu 100 năm sân khấu cải lương, có lẽ sự lụi tàn hôm nay là... xứng đáng. 

Phạm Thành Nhân

Xa lạ và ấm ức

Giống như một cuộc hẹn hò được lên kế hoạch từ rất lâu, với rất nhiều háo hức, mong chờ. Nhưng mọi thứ diễn ra trong buổi gặp mặt lại không được như những gì người ta từng hình dung.

Trong chương trình tôn vinh 100 năm nghệ thuật cải lương (do Ban Tổ chức kỷ niệm các ngày lễ lớn TP.HCM tổ chức) ở đường đi bộ Nguyễn Huệ, nhiều khán giả đã bỏ về khi chương trình còn chưa quá nửa. Trong số họ có nhiều người không phải người dân thành phố. Nhiều người đã không ngần ngại đón xe đò hàng trăm cây số từ miền Tây lên Sài Gòn từ rất sớm.

Dù được chờ đợi nhưng chương trình không được như khán giả kỳ vọng

Khán giả không đánh giá chương trình bằng chuyên môn hay những am tường của họ về cải lương, nên rất có thể họ không thấy được những thiếu sót và sự không trọn vẹn của chương trình dưới góc độ của một nhà nghiên cứu. Nhưng từ hàng ghế khán giả, mọi người vẫn nhận ra chương trình không đủ sức giữ chân họ cho đến khi sân khấu hạ màn, tắt đèn, nghệ sĩ và khán giả vẫn nán lại cùng nhau rất lâu trong tiếng vỗ tay không dứt, như đã từng, vào cái thời hoàng kim của cải lương.

Vì một điều rất đơn giản: sự vắng mặt tuyệt đối của các vở cải lương tâm lý xã hội - những cái thuộc về xã hội đương thời, những trải nghiệm khác nhau trong cuộc sống, những ước mơ, khát khao mà khán giả muốn được gửi gắm, được khóc, được cười cùng với nhân vật, phản ánh đời sống thực của chính họ.

Vở diễn Lấp sông Gianh và ký ức kinh hoàng về vụ nổ, sát hại nghệ sĩ vào ngày 19/12/1955 tại rạp Nguyễn Văn Hảo

 

Dù Lấp sông Gianh gợi nhớ về tác phẩm kinh điển trên sân khấu Kim Thoa hơn 60 năm trước; dù Thái hậu Dương Vân Nga qua phần biểu diễn... chớp nhoáng của NSND Ngọc Giàu, NSƯT Phượng Loan, NSƯT Thoại Mỹ đầy hào sảng; những vở diễn kinh điển đó, được đưa ra với tần suất dày đặc, càng khiến người ta nhận ra sự thiếu vắng đáng tiếc của những Lá sầu riêng, Đời cô Lựu, Nửa đời hương phấn, Tô Ánh Nguyệt... dung dị, gần gũi, đời thường.

Ý tưởng đưa 8 sân khấu xã hội hóa ra đường đi bộ để các sân khấu có điều kiện tiếp cận với khán giả ở phạm vi gần là một ý tưởng khá hay ho. Tuy vậy, các đơn vị này lại không nắm bắt cơ hội tự tiếp thị với khán giả bằng chính phong cách cải lương đặc trưng của chính mình.

NSND Lệ Thuỷ - NSUT Minh Vương với bài tân cổ giao duyên Bánh bông lan

Việc các đơn vị xã hội hóa chọn các trích đoạn có sẵn, và tất cả các trích đoạn đều có một màu tuồng sử như Câu thơ yên ngựa, Bạch Đằng giang, Dấu ấn giao thời, Thuận lòng trời… không chỉ làm cho tổng thể chương trình trở nên đơn điệu, một màu, nhàm chán, mà còn làm người ta có cảm giác các đơn vị xã hội hóa không ý thức việc phát triển theo phong cách riêng, nhằm tạo dấu ấn cho riêng mình. Vậy làm sao mà khán giả nhớ đến, như cách mà các đoàn cải lương đã làm được ở cái thời hoàng kim thập niên 1950, 1960?

Thời đó, nhắc đến Thanh Minh - Thanh Nga, khán giả sẽ nghĩ ngay đến những tuồng cải lương tâm lý xã hội, tuồng dã sử; nhắc đoàn Hoa Sen của ông bầu Bảy Cao, người ta sẽ nhớ đến những tuồng chiến tranh có xe tăng, máy bay, đánh trận... Nhắc Kim Chung là khán giả nhớ ngay đến các tuồng kiếm hiệp... Còn bây giờ, nhắc tới Công ty dịch vụ giải trí Kim Tử Long, Sen Việt, sân khấu Lê Hoàng, đoàn nghệ sĩ Chí Linh - Vân Hà, đoàn nghệ sĩ Vũ Luân, Thắp sáng niềm tin, đoàn Minh Tơ, đoàn Huỳnh Long... người ta sẽ nhớ những gì?

Với nhiều mong chờ háo hức, nhưng sự kiện lớn kỷ niệm 100 sân khấu cải lương lại diễn ra không như khán giả hình dung

Giống như một cuộc hẹn hò được lên kế hoạch từ rất lâu, với rất nhiều háo hức, mong chờ, dự định từ hai phía. Nhưng mọi thứ diễn ra trong buổi gặp mặt lại không được như những gì người ta từng hình dung. Cảm giác đọng lại sau đó không chỉ là sự tiếc nuối, mà còn rất nhiều ấm ức... 

Hồng Hạnh