NGƯỜI NGOÀI CƯỜI NỤ, NGƯỜI TRONG KHÓC THẦM

Giống như trường hợp của hoa nô Thúy Kiều vâng lịnh Hoạn Thư đờn cho Thúc Sinh nghe mà Nguyễn Du đã diễn tả bằng những lời thơ tuyệt diệu:

Bốn dây như khóc như than,

Khiến người trên tiệc cũng tan nát lòng.

Cùng trong một tiếng tơ đồng,

Người ngoài cười nụ người trong khóc thầm.

Diễn viên diễn cho khán giả xem thì không phải bị ép buộc như Thúy Kiều bị buộc phải đờn cho Thúc Sinh nghe, nhưng có chỗ giống cảnh trái ngang đó là trong khi khán giả xem hát cười ngả nghiêng, khoái trá, còn người diễn thì nhiều khi phải khóc thầm vì tai nạn nghề nghiệp mà họ gánh chịu, khán giả vô tình không hay không biết.

Chuyện xảy ra trên sân khấu Thanh Minh …
 

Năm 1959, Nữ nghệ sĩ Thanh Nga vừa lãnh huy chương vàng giải Thanh Tâm năm 1958 nên các soạn giả thường trực của đoàn hát đều chú ý sáng tác những vai tuồng phù hợp với tài sắc và khả năng diễn xuất của Thanh Nga. Soạn giả Thiếu Linh sáng tác tuồng Hồi Trống Vân Lâu, trình diễn trên sân khấu Thanh Minh, anh phân vai cho nữ danh ca Út Bạch Lan đóng đào chánh, hát cặp với danh ca Út Trà Ôn, Thanh Nga đóng một vai đào thương, có nhiều lớp ca diễn thật mùi.

Tuồng Hồi Trống Vân Lâu kể chuyện giặc Minh Tân Thành Hầu Trương Phụ xâm chiếm nước Nam, mưu diệt nền văn hóa Việt Nam nên hắn cho tịch thu hết sách sử của Việt Nam chở về Tàu. Sử gia Lê Văn Hưu vì bảo vệ pho Đại Việt Sử Ký nên bị Phan Liêu( một kẻ hàng giặc) giết chết.

Ngay khi Trương Phụ mới xâm chiếm Việt Nam thì cha của Phan Liêu là Phan Quí Hựu đã hàng giặc. Ông ta bị dũng sĩ Hoá Châu bắt, hỏi tội. Phan Quí Hựu tự tử chết, trước khi chết hắn phóng hỏa đốt dinh thự của hắn. Trần Lưu, một dũng sĩ Hóa Châu xông vô biển lửa, cứu được một bé gái. Trần Lưu đưa bé gái đó cho cô Thùy Phương, người quét lá trước cổng chùa ở Lâm An. Đứa con gái đó được đặt tên là Phương Hà, con của Phan Liêu trong biển lửa được Trần Lưu cứu. Mười năm sau, Phương Hà cũng quét lá trước cửa chùa thay cho mẹ và gặp lại Trần Lưu….


Hồi Trống Vân Lâu Thanh Nga ( vai Phuong Hà )

Thanh Nga thủ vai Phương Hà, cô gái quét lá đa trước cổng chùa ở Lâm An. Để thực hiện cảnh nầy, một anh dàn cảnh bưng một thúng lá cây khô, leo lên phía nóc rạp hát, ngồi trên đầu mấy tấm frise để thả từng nắm lá cây khô xuống sân khấu. Một cây quạt máy lớn xoay qua xoay lại, thổi cho những chiếc lá bay dật dờ như lá rụng mùa thu. Cây quạt máy được để gần một cái micro nên tiếng gió thổi được tăng âm, trong khán phòng, khán giả nghe như có từng cơn gió thổi mạnh, thổi bay bay những chiếc lá khô vàng trên sân chùa.

Phương Hà (Thanh Nga) vừa quét lá vừa trả lời câu hỏi của Trần Lưu:

– Tôi chỉ là người quét lá… Là người đếm thời gian qua cửa ngõ cuộc đời.

Trần Lưu: Vậy ra cô đếm được bao nhiêu tháng năm rồi?

Phương Hà: Tôi đếm được vài đôi mùa đỉnh cách, qua lá thu trải trên mặt đất lành. Lần đầu tiên là vó ngựa quân Chiêm Thành, năm Kỷ Tỵ rút đoàn quân chiếm đóng…Năm Giáp Tuất cánh cửa chùa mở rộng, để làm chay cho cái chết của Nghệ Tông.

Trần Lưu: Té ra cô là người quét lá, phán xét đời qua đường chổi tinh vi. Lá vàng rơi trên sân nhỏ vô tri, đều chứa đựng một đôi lời lịch sử.

Phương Hà: Giòng họ tôi đã từng ghi quá khứ, chép thời gian bằng giấy trắng mực đen.

Trần Lưu: Chuyện đời thật vô biên, thời gian dài vô tận…

Phương Hà: Từng ấy lá trên sân là từng xác người ôm hận…(Tiếng gió rít mạnh, lá vàng rơi thật nhiều, Thanh Nga vừa quét lá vừa ngâm)

Gió vi vu… Gió vi vu thổi thu về đó… Gió cuồn cuộn cuốn lá vàng rơi…Lá vàng rơi rụng xuống chân tôi. Sông nhè nhẹ đưa lá vàng về đồng nội…

Ca Lý Con Sáo:

Lá lá ơi! Thu về lá vàng tả tơi

 Đầy đường úa tàn lá rơi

 Bay cuộn trên sân chùa

 Toàn những lá khô vàng

 Mà hàng ngày tôi ra tay quét

 Quét lá rơi, lá cứ rơi đầy sân

Biết bao giờ cho lá khô hết bay,

 Để cho ta rảnh tay vài giây…

Tiếng hát của Thanh Nga nghe êm nhu ru, như hơi gíó thoảng ngoài song, nét mặt đẹp và nhu hiền một cách rất thánh thiện…

 

Nghệ  sĩ Thanh Nga

Gió vẫn thổi, lá bay bay, khung cảnh đang có vẻ thơ mộng, bỗng một cái thúng to tổ bố từ trên cao rớt xuống, lá vàng cũng đổ ập xuống thật nhanh trên đầu Thanh Nga. Cái thúng trúng đầu nhưng may là trúng cái đít thúng chớ không phải vành thúng, nếu là vành thúng trúng đầu thì đầu của Thanh Nga đã phun máu ra rồi. Thanh Nga đau quá, khóc ngất: Má ơi! Chết con…

Anh Mười Út Trà Ôn (trong vai Trần Lưu, đứng gần Thanh Nga), chạy lại đỡ Thanh Nga. Bà Bầu Thơ nghe tiếng của Thanh Nga la, bà cũng chạy mau tới bên cánh gà. Mọi người trong đoàn cũng chạy đến gần cánh gà nhìn ra.

Khán giả lúc đầu cười ồ lên khi thấy cái thúng từ trên cao rơi xuống trúng đầu Thanh Nga và thấy cả một đống lá khô đổ ụp xuống chớ không bay lả lướt theo gió như lúc nãy, nhưng rồi khán giả thấy Thanh Nga khóc, thấy anh Út Trà Ôn chạy lại đở Thanh Nga. Họ im lặng một giây dài rồi không hiểu ai khởi đầu, một tràng pháo tay nổ vang dội, khuyến khích Thanh Nga thay cho tiếng cười cợt ban nãy.

Qua phút bàng hoàng, tôi với trách nhiệm Giám đốc kỹ thuật, điều khiển đêm diễn, tôi ra lịnh bỏ màn xuống, rồi cầm micro, tôi đứng sau tấm màn nhung, lên tiếng thay mặt đoàn hát xin lỗi khán giả vì trục trặc kỹ thuật vừa qua đã làm gián đoạn sự thưởng thức của khán giả. Tôi giải thích tóm tắt việc sơ xuất của một anh dàn cảnh, làm rớt cái thúng lá nhưng tôi cũng nói rõ sự khó khăn nguy hiểm cho anh em dàn cảnh khi họ phải leo trên phông sân khấu để thực hiện cảnh lá rơi mùa thu và xin khán giả thông cảm. Khán giả lại vỗ tay, như vậy khán giả thông cảm bỏ qua sự sơ xuất vừa qua.

Màn mở lên, trước khi hát,Thanh Nga bước đến tiền đài, chắp tay cúi đầu chào ba phía, khán giả nhiệt liệt vỗ tay cổ vũ, Thanh Nga bước lui đến giữa sân khấu, tiếng đờn rao lên, Thanh Nga tiếp tục hát vai trò cô gái quét lá của mình.

nghe si Ut Tra On


Vãn hát, tôi kêu anh Thiệt, xếp dàn cảnh và anh Nhánh, công nhân sân khấu rải lá trong đêm diễn, sáng hôm sau gặp tôi để xem xét coi tại sao có trục trặc kỹ thuật, trách nhiệm thuộc về ai và bổ cứu như thế nào. Đêm đó tôi không ngủ được. Tôi lấy sổ ghi chú tập tuồng Hồi Trống Vân Lâu ra xem lại. Yêu cầu của tác giả là dàn cảnh thơ mộng cho lớp diễn quét lá của Phương Hà (Thanh Nga thủ diễn). Khi tập tuồng, tôi đã cho thử để quạt máy nơi nào, cho chạy tốc độ ra sao để hướng gió thổi lá bay dật dờ và tiếng quạt máy không nghe xè xè trong micro diễn ở giữa sân khấu. Người liệng lá ra sân khấu cho gió thổi bay bay đứng trên một cái bàn vững chắc, trên bàn để một cái ghế đẩu, trên ghế để cái thúng lá khô. Công nhân chỉ bốc từng nắm lá, liệng trước quạt máy, hướng ra sân khấu, lá sẽ được thổi tung bay là đà từ trên cao rớt xuống sàn sân khấu. Thanh Nga trong vai Phương Hà từ trong chùa ra, mặt hướng về khán giả, vừa quét lá vừa ca. Bố trí như khi tập tuồng thì khi hát thực hiện được ý đồ thơ mộng của tác giả và bảo đảm được sự an toàn cho diễn viên và công nhân sân khấu.

Không ngờ anh Nhánh, người liệng lá ra sân khấu, cảm thấy lá không bay rời ra vì mỗi nắm, anh nắm chắc nhiều lá nên khi quạt máy quay hướng vào trong phông, anh liệng lá thì lá bung ra thật nhiều và rớt ngay xuống sân khấu, không giống như lá vàng rơi rơi. Anh bàn với anh Thiệt Xếp dàn cảnh là anh leo lên nóc sân khấu, liệng rải lá xuống thì nhứt định sẽ đạt được cảnh lá rơi rơi tà tà.

Sân khấu Thành Xương có các cột sắt bằng thép chữ T, làm thành một cái khung sắt lớn giúp cho việc cột các phông, màn được dễ dàng và chắc chắn. Bốn gốc là bốn cái thang sắt, cao 4 thước 50, phía trên nhiều thanh sắt kết lại hình thành một cái hộp vuông, nhiều thanh sắt chia mặt bằng trên của cái hộp đó thành bốn khoảng, phía trước để treo màn nhung, phía trong để căng phông trắng. hai khoảng giửa có bắt ốc hai tấm bảng cây bề ngang hơn năm tấc để cho công nhân sân khấu ngồi treo phông, frise.
 

Anh Nhánh lên đó ngồi thì an toàn phần của anh, còn cái thúng lá để kế bên nên khi bị đụng mạnh, cái thúng rớt xuống sân khấu là điều khó tránh. Anh Nhánh sợ bị bà bầu cúp lương vì làm sai quy định của giám đốc kỹ thuật và xếp dàn cảnh nhưng tôi thông cảm anh có dụng ý tốt, muốn làm cho cảnh đẹp hơn, giúp hứng thú cho diễn viên. Anh Nhánh không bị cúp lương nhưng bị bà Bầu cảnh cáo, không được tự ý làm trái những gì do giám đốc kỹ thuật và xếp dàn cảnh đã quy định.

Một công nhân sân khấu cũng có đầu óc mỹ thuật, làm việc khuân vác cảnh trí nhưng tâm hồn bay bổng theo từng câu hát lời ca của các diễn viên thần tượng của anh.

Nhớ sân khấu cải lương ngày xưa.

Soạn giả Nguyễn Phương

Tháng 7 năm 2017