Cải lương mùng 2 Tết năm Mậu Thân và sau đó

Trong suốt nhiều thập niên kể từ khi hình thành, chưa bao giờ cải lương bị một đòn chí tử nặng nề như năm Mậu Thân. Năm ấy, ngày mùng 1 Tết cải lương vẫn hát bình thường như cái Tết của mọi năm, nghĩa là hốt bạc dễ dàng. Suất hát cuối cùng vãn lối 1, 2 giờ khuya, ai cũng tưởng đâu sáng mai 9 giờ sẽ mở màn hát tiếp tục.

Thế nhưng, mới 7 giờ sáng thì đài phát thanh Sài Gòn và đài Quân Ðội loan báo có những cuộc chạm súng ngay trong đô thành, nên yêu cầu dân chúng không nên di chuyển, ai ở đâu thì ở đó chờ thông báo mới.

Nghe thế, giới cải lương cũng nằm nhà chờ đợi chớ đâu đào kép nào dám đến rạp trước tình hình này, mà dù có đến rạp cũng đâu có khán giả, có ai ra đường khi nghe thông báo nói trên.

Từ đó đến chiều thì đài tiếp tục loan báo chiến sự diễn ra không phải chỉ ở đô thành Sài Gòn mà nhiều tỉnh trên toàn quốc cũng thế. Tình hình nghiêm trọng, không khí ảm đạm bao trùm, ai ai cũng trong tâm trạng chờ xem việc gì sẽ xảy ra trong ngày Tết này. Giờ đây thì giới cải lương bắt đầu lo nhiều hơn, chớ khi sáng thì người nào cũng tưởng đâu nếu ban ngày không hát được thì đến tối tình hình lắng dịu sẽ mở màn, chớ không lẽ mùng 2 Tết mà không hát. Nhưng rồi chiều tối đến cái đêm mùng 2 đó ở nhà nhìn ra ngoài đường thấy vắng lặng, không xe cộ di chuyển. Dĩ nhiên rạp hát cũng vắng vẻ, lạnh tanh, chỉ có vài công nhân đi theo đoàn ở lại rạp trông coi đồ đạc.

Sáng mùng 3 thì giới cải lương đã lo thật sự, và sự lo lắng kia không chỉ mấy ngày Tết mà kéo dài từ tháng này sang tháng nọ. Không phải chỉ giới trực tiếp làm cải lương bị thiệt hại, mà các thành phần liên hệ cũng bị thiệt hại không kém. Ngoài những người buôn bán ở rạp hát, giới tài xế taxi, xích lô máy, giới cung cấp mọi thứ cần thiết cho gánh hát, và luôn cả mấy tay cho vay gánh hát cũng lãnh đủ luôn.

Kỳ trước chúng tôi có bài nói về những người cho vay gánh hát, gần Tết thì tung tiền ra cho cải lương vay nợ, và ngày mùng 1 là bắt đầu thu lại, thu liên tục mỗi ngày cho đến ngày rằm thì dứt điểm, thu lại cả vốn lẫn lời. Nhiều năm làm ăn như vậy, nên sau cái Tết là chủ nợ lại giàu hơn. Nhưng rồi do cái Tết Mậu Thân này thì chủ nợ coi như bị thiệt hại nhiều nhứt, chỉ thu lại có ngày mùng 1 rồi ngưng luôn. Nghệ sĩ đói meo thì tiền đâu mà góp như mọi năm, luôn cả nghệ sĩ đi xe hơi cũng phải đi bộ, vì xe bị chủ nợ “quản thúc.”

Có một bà chủ nợ ở tỉnh, bỏ tiền ra cho một gánh hát mới thành lập, đoàn ăn tập cả tháng với 3 vở tuồng, mà trong số có vở “Người Ðẹp Bán Tơ” là chắc ăn nhứt, bởi cốt truyện này thích hợp hát Tết. Nhưng mới chỉ hát có ngày mùng 1 khai trương thì Lưu Bình, Dương Lễ và Châu Long bỏ đi về quê. Ông bầu tuy không chính thức tuyên bố rã gánh, nhưng trước tình trạng đào kép bỏ đi hết, ông phải mang dụng cụ sân khấu gởi nhiều nơi, rồi chính ông cũng lặn mất luôn.

Bà chủ nợ than trời, nói rằng tức muốn tự vận! Bao nhiêu tiền bạc vòng vàng bán hết và luôn cả chiếc Honda mới mua cũng đổ vô gánh hát giờ này biết làm sao đây.

Chỉ trong vòng Tháng Giêng đã có lắm gánh liệu không kham nổi, bi quan trước tình thế nên cho giải tán ngay. Ðó là trường hợp của các gánh: Kim Chưởng tại rạp Thủ Ðô, đoàn Hà Triều tại Tân Bình, đoàn Hoa Phượng tại Vũng Tàu. Ðoàn Minh Châu thoát được từ Phan Thiết về Sài Gòn nhưng không bao lâu cũng hạ bảng hiệu. Kim Chung 7 từ Nha Trang mở đường về Sài Gòn là giải tán, đoàn Kim Tinh của bầu Lâu ăn tập tốn kém đành chết trong trứng nước.

Những gánh còn lại, nghệ sĩ sống lây lất bằng đủ nghề, đoàn Sao Ngàn Phương kẹt tại Cà Mau, đào kép phải tự túc bằng cách đóng đáy giăng câu. Ðoàn Phước Chung sống tại Sóc Trăng nhờ mấy gánh bánh canh của chị em nghệ sĩ gánh bán vào những buổi sáng. Còn gánh Hữu Tâm của bầu Ba Khuê tại Pleiku thì đào kép phải đổ đi bán buôn đồ Mỹ tại các chợ trời. Gánh Thanh Hương Hùng Minh nằm ì tại Ðơn Dương mở quán cà phê; gánh Hoa Sen của bầu Bảy Cao năm đó ăn Tết khiêm nhường ở Ðức Hòa, và chết tại đây luôn. Ðoàn Phong Sắc ố Lệ Hằng cũng che lều bán cà phê tại Bến Ðình, Vũng Tàu. Lấy tấm bảng hiệu bôi chữ đoàn ca kịch, viết lên chữ “quán cà phê” khiến nhiều người lầm tưởng là gánh hát đi lại coi, thôi thì vô uống cà phê vậy.

Ðó là nói về cái ngày mùng 2 Tết tai họa giáng xuống cho cải lương, giới này khổ dài dài từ ấy đến nay, mà trong đó có nhiều thành phần kể cả chủ nợ.

Ngành Mai