Kép cải lương triệu phú đầu tiên và nỗi nhớ nhung sân khấu thời hoàng kim

Nghệ sĩ Thanh Hải tên thật là Hồ Văn Xia, SN 1938 tại Sông Bé (nay là tỉnh Bình Dương), cầm tinh con cọp (Mậu Dần). Ông Sáu Kỳ (cha của Thanh Hải) là người giỏi võ nghệ. Những đêm sáng trăng, hàng trăm người vác tầm vông vạt nhọn tập tành khí thế, cậu bé 9 tuổi đứng bên cạnh ngưỡng mộ nhìn theo và cũng được cha dạy cho nhiều thế võ. Tuổi thơ của cậu bé Xia những tưởng cứ thế êm đềm trôi qua, cho đến ngày một sự kiện đã mãi khắc sâu trong lòng cậu bé. Một tên chỉ điểm đã tiếp tay cho thực dân Pháp bắt ông Sáu Kỳ, đem về đồn căng nọc phơi nắng. Rồi ông bị sát hại, thả trôi sông, không vớt được xác, cũng không biết ngày chết là ngày nào, đành lấy ngày vắng ông mà làm giỗ.

Sau khi cha bị giặc sát hại, Thanh Hải bỏ học, nhưng với tấm bằng trung học đệ nhất cấp và giỏi tiếng Pháp, ông đã tìm được việc làm nuôi mẹ. Ông vào trại cao su Bến Cát, mỗi ngày công việc chỉ là đem mủ cao su về phòng thí nghiệm để kiểm tra chất lượng. Chàng trai trẻ sống trong vùng tĩnh mịch quá buồn, chỉ biết làm bạn với radio. Một hôm, giọng ca Út Trà Ôn cất lên đã hớp hồn Thanh Hải. Từ đó Thanh Hải đi mua bài vọng cổ về tập ca theo, coi như thú tiêu sầu. 

Nghệ sĩ Thanh Hải 

Trên đường bôn ba khắp nơi để tìm nghề mới với mong muốn đổi đời sau khi từ giã nông trường, Thanh Hải rất lận đận khi bị bắt quân dịch, đày ra chiến trường; đi tìm việc thì hầu như các nơi ông đến đều từ chối. Nhưng rồi vận may cũng đến với Thanh Hải khi ông gặp soạn giả Điền Long (cùng quê) giới thiệu ông vào đoàn Hữu Chí để tập sự. Chỉ sau 4 tháng học nghề, ông được đoàn Ánh Sáng của bầu Năm Tập mời về diễn. Ở sân khấu này, Thanh Hải được soạn giả Công Quận phát hiện tài năng, viết tuồng mới Trăng nước Hà Tiên theo kiểu đo ni đóng giày để lăng-xê ông hát kép chánh. Thấy Thanh Hải lần đầu hát kép chánh đã thành công giúp cho đoàn khởi sắc và có doanh thu nên soạn giả Công Quận viết tiếp vở mới cho Thanh Hải đóng chánh và thành công rực rỡ. 

Khán giả Sài Gòn ban đầu còn ngập ngừng chưa đặt niềm tin vào đoàn Ánh Sáng. Nhưng sau vài suất diễn thấy báo chí Sài Gòn ca ngợi kép Thanh Hải nên khán giả ùn ùn kéo đến xem. Thời ấy, dễ gì các đoàn có thể chen chân vào diễn ở các rạp Hào Huê, Thủ Đô Cao Đồng Hưng, Cây Gõ, Phú Nhuận... Vậy mà suốt 3 tháng công diễn ở hầu hết các rạp lớn của Sài Gòn, đoàn Ánh Sáng của ông bầu Năm Tập đã tạo nên cơn sốt vé đáng kinh ngạc. Bầu Năm Tập thắng lớn, lời to, nhưng đây cũng chính là một “sai lầm” rất lớn của ông. Bởi kép Thanh Hải đã lọt vào tầm ngắm của các bầu đại gia và việc anh ra đi không làm nhiều người bất ngờ.

Khi về đoàn Thủ Đô, Thanh Hải trở thành "Vua Tao Đàn" lừng lẫy nhờ công lao của soạn giả Thu An. Thu An viết một kịch bản có đoạn ngâm thơ theo điệu Tao Đàn rất khó, vậy mà Thanh Hải ngâm ngọt lịm, giọng lên xuống trầm bổng nhấn nhá khó ai bì kịp. Lập tức, cát-sê của ông vọt lên. Và chính "quái kiệt" Ba Vân đã huấn luyện Thanh Hải để chuẩn bị đóng thay các vai của NSND Út Trà Ôn thời trẻ, nên Thanh Hải tôn NSND Ba Vân là cha nuôi.

Đến lúc về đoàn Kim Chưởng và Kim Chung thì hợp đồng của ông là 1,2 triệu đồng (giá kỷ lục của năm 1963), cao hơn cả nhiều ngôi sao đương thời. Đó cũng là giai đoạn rực rỡ của cải lương với những tên tuổi như Thành Được, Tấn Tài, Diệp Lang, Trường Xuân, Ngọc Hương, Thanh Nga, Ngọc Giàu, Phượng Liên... Người này chiếu sáng bao nhiêu thì lại khiến người kia được tôn vinh bấy nhiêu khi cùng đứng trên sàn diễn bổ sung cho nhau. Và các hãng đĩa phất lên nhờ những giọng ca vàng như Thanh Hải.

Tết Nguyên đán 1964, Thanh Hải chính thức rời Kim Chưởng để về hát cho Kim Chung. Ông gần như có mặt ở hầu hết các đoàn của Kim Chung, được bầu Long điều đến các đoàn mỗi khi đoàn suy yếu để vực các đoàn này lên nên biệt danh “Anh hùng lưu diễn” từ Kim Chưởng của Thanh Hải lần này lại gắn chặt với ông khi về Kim Chung. Thời khắc thăng hoa nhất của Thanh Hải là vào năm 1967, khi ông đoạt HC Vàng diễn viên Xuất sắc giải Thanh Tâm cùng với Ngọc Giàu (giải Xuất sắc chỉ có 6 nghệ sĩ đoạt được HCV là Thanh Nga, Thành Được, Bạch Tuyết, Hữu Phước, Ngọc Giàu và ông). Ngoài phiếu bầu của độc giả trên tờ báo Tiếng Dội hàng tuần và dẫn đầu suốt cuộc thi, Thanh Hải còn được Hội đồng nghệ thuật giải Thanh Tâm đánh giá cao qua vai Quách Tĩnh (vở Lưới tình).

Năm 1970, Thanh Hải và Văn Hường hùn vốn, lập gánh hát Thanh Hải - Văn Hường. Đoàn hát quy tụ nhiều diễn viên tên tuổi như Út Trà Ôn, Ngọc Bích, Thanh Hải, Tô Kim Hồng, Đức Lợi, Đức Minh, Văn Hường, khai trương vở tuồng mới Đường Gươm Nguyên Bá của soạn giả Hà Triều - Hoa Phượng. Tuy nhiên, chỉ được một thời gian do làm ăn sa sút nên đoàn hát Thanh Hải - Văn Hường phải giải tán. 

Năm 1972, Thanh Hải được bà bầu Tiêu Thị Mai mời về cộng tác với đoàn hát Thái Dương, hát chung với các nghệ sĩ Thành Được, Phượng Liên, Mỹ Châu, Diệp Lang, Hoàng Long, Kim Ngọc, Tư Rọm, Văn Chung. Đến năm 1975, đoàn Thái Dương cũng như các đoàn hát tư nhân đều bị giải tán. Thanh Hải nằm nhà vài tháng trông ngóng tình hình, sau đó xuống tỉnh, đi hát cho những đoàn hát tạm thời được các tỉnh cho phép lập để hát trong tỉnh như đoàn Thanh Tú - Trang Bích Liễu, đoàn hát Quê Hương của tỉnh Bến Tre, đoàn hát Thống Nhất của tỉnh Tây Ninh. 

Năm 1979, Thanh Hải về TP, cộng tác với đoàn hát Phước Chung và một đoàn hát lớn của TP, cùng hát chung với các nghệ sĩ Lệ Thủy, Minh Vương, Mỹ Châu, Trang Bích Liễu, Thanh Tú, Hoàng Giang, Kim Giác, Diệp Lang, Khả Năng, Phi Thoàn… 

Cuối năm 1988, nghệ sĩ Thanh Hải giải nghệ, ở nhà trông coi nhà cửa, chăm sóc cho con cái trong việc ăn học. Hai vợ chồng nghệ sĩ Thanh Hải sống trong căn hộ hóa giá của đoàn văn công trước kia. Ngày rảnh, ông vác cần câu vào Đầm Sen câu cá. Khi thì đi ăn sáng với nhóm Minh Vương, tụ tập bạn bè thời đại bang Kim Chung, nói chuyện phiếm đỡ buồn. 

Gần 40 năm đi hát, có nhiều lúc thăng hoa trên sân khấu Thủ Đô, Kim Chưởng, Kim Chung, giờ đây trong tuổi xế chiều, nhờ có vợ biết kinh doanh khéo léo, ông có 6 người con thì 3 trong số đó đã lập nghiệp ở nước ngoài. Nghệ sĩ Thanh Hải tuy không gặp khó khăn trong cuộc sống kinh tế nhưng ông cảm thấy rất buồn vì sân khấu cải lương sa sút trầm trọng. Ông luyến tiếc các bạn diễn và ánh đèn sân khấu, băn khoăn mãi không biết làm sao để góp phần hồi sinh nền kịch nghệ quý báu của dân tộc.

Bảo Nam