Những nhà hát không nhà

Thành phố hiện chỉ có duy nhất một nhà hát mới được xây dựng là rạp Hưng Đạo, đã giao cho đơn vị nghệ thuật Nhà hát cải lương Trần Hữu Trang. Công trình này vướng phải hàng loạt lỗi thiết kế, nhiều hạng mục chưa sử dụng đã hết hạn bảo hành, một số thiết bị kỹ thuật mới sử dụng đã hư hỏng. Những sai phạm không đáng có về thiết kế xây dựng công trình rạp hát cùng với hàng loạt “sự cố kỹ thuật” khiến hoạt động của đơn vị này gặp nhiều trở ngại. Các đạo diễn, nghệ sĩ làm nghề ở đây cũng gặp không ít khó khăn. 

Với Nhà hát Nghệ thuật Phương Nam (gồm đoàn xiếc và đoàn múa rối), Đề án công trình Nhà hát Xiếc đa năng ở Phú Thọ, quận 11 đã có từ 16 năm trước, đến năm 2013 hai đoàn nghệ thuật sát nhập thành một và đi vào hoạt động, nhưng đến nay nhà hát vẫn không có nhà. Rạp xiếc dời từ công viên 23-9 về công viên Gia Định, với tình trạng rạp bạt di động đã hơn 20 năm tuổi đời, nhà hát phải sử dụng các container làm văn phòng cho nhân viên tránh nắng mưa.

Trụ sở chính của nhà hát hiện thời là rạp Nhân Dân ở quận 5 với phòng ốc cũ kỹ và một sân khấu xuống cấp, ẩm thấp, không thể phục vụ công tác biểu diễn. Điểm diễn múa rối nước (thuê mặt bằng) nằm bên trong Bảo tàng Lịch sử TPHCM, quận 1, múa rối cạn không có điểm diễn cố định. Mới đây, nhà hát đã thuê điểm sân khấu Nhà Thiếu nhi TPHCM và Nhà hát Cải lương Trần Hữu Trang cho múa rối cạn diễn nhưng hoạt động cũng bấp bênh. 

Cùng “bệnh” tương tự là Nhà hát Giao hưởng - Nhạc - Vũ kịch TPHCM (HBSO). Hiện nay, văn phòng HBSO trú ngụ dưới tầng hầm Nhà hát Thành phố, dàn nhạc, dàn hợp xướng tập tại rạp Thanh Vân, nơi đây cũng là kho nhạc cụ của nhà hát. Riêng các nghệ sĩ múa phải lần lượt di chuyển điểm tập (đi thuê) từ Trường Múa TPHCM đến Liên hiệp Các hội văn học nghệ thuật TPHCM, nhưng hiện nay đoàn múa HBSO cũng không có chỗ để tập luyện. 

Cách đây nhiều năm, HBSO được thành phố đầu tư mua một dàn nhạc cụ hiện đại nhất Việt Nam với kinh phí 2 triệu USD, các nghệ sĩ nhà hát rất vui mừng. Giai đoạn mua nhạc cụ này cũng là để chuẩn bị cho việc ra mắt nhà hát HBSO tại 23 Lê Duẩn, quận 1. Nhưng sau nhiều năm, dự án nhà hát tại địa điểm này bị thay đổi, với ý tưởng mới sẽ xây dựng nhà hát tại công viên 23-9. Rồi thời gian qua đi, dự án nhà hát HBSO lại được bàn thảo và theo quyết định gần đây nhất, nhà hát sẽ được hình thành ở Thủ Thiêm, quận 2. Như vậy, tính đến nay, dự án xây dựng nhà hát đã kéo dài 23 năm, nhưng vẫn còn mãi nhiêu khê về thủ tục. Cũng vì không có nhà hát riêng nên mỗi lần tổ chức trình diễn, nhà hát buộc phải chuyên chở các loại nhạc cụ quý ngược xuôi trên đường phố, sự di chuyển và va chạm thường xuyên rất dễ làm nhạc cụ bị hư hỏng, trầy xước.

NSƯT Trần Vương Thạch, Giám đốc HBSO nói: “Để xây dựng sự nghiệp cần có nguồn nhân lực. Khi đã xây dựng được nguồn nhân lực chất lượng, có được hàng loạt tác phẩm, kịch mục trình diễn, thì chúng tôi lại không có nhà hát - điểm diễn. Chúng tôi mong mỏi phải sớm có nhà hát thì mới có thể phát huy, phát triển được nghệ thuật biểu diễn”.

Bất cập chuyện biên chế

Hiện nay, hầu hết các nghệ sĩ chuyên nghiệp đang làm việc trong các đoàn nghệ thuật đều phải làm nghề tay trái vì đồng lương không đủ trang trải cuộc sống. Nghệ sĩ cải lương, hát bội, múa rối, xiếc, múa, nhạc công, nhạc trưởng... phải tất bật kiếm thêm từ việc dạy học, chạy show lẻ, diễn hát chầu theo mùa, kinh doanh hàng quán, mua bán trên mạng, may gia công, chạy xe ôm... hoặc nhờ vào kinh tế gia đình hỗ trợ để giữ nghề. 

Thời gian qua, Nhà hát Cải lương Trần Hữu Trang rất muốn đào tạo thêm nghệ sĩ trẻ để tìm kiếm những tài năng thực sự bổ sung vào lực lượng giỏi nghề, nhưng vì vướng chỉ tiêu biên chế được duyệt nên đành bất lực. Ngoài ra, khó khăn lớn của nhà hát chính là việc thiếu kịch bản hay, do đội ngũ, lực lượng làm nghề (tác giả, đạo diễn) ngày càng khan hiếm. Sân khấu cải lương truyền thống ngày càng khó khăn, thu nhập đời sống không cao, không có chế độ đãi ngộ nên đã không hấp dẫn, thu hút được đội ngũ tâm huyết. Mặc khác, do nguồn kinh phí có hạn nên nhà hát không hấp dẫn được diễn viên, tác giả, đạo diễn giỏi, cũng như không có điều kiện đầu tư những chương trình nghệ thuật hoành tráng có sức cạnh tranh cao. 

Phía HBSO, tình hình nhân sự còn căng hơn. Định biên chỉ có 73 người, nhưng nhân sự nhà hát lên đến con số 142. Vì thế nhà hát phải ký thêm hàng chục hợp đồng ngoài quỹ lương và căng mình tự cân đối kinh phí để bù đắp các khoản lương theo quy định cho những trường hợp này. Dù rằng, từ nhiều năm qua, HBSO là đơn vị nghệ thuật duy trì tổ chức được 3 đêm diễn/tháng, có bán vé và có nhiều chương trình “cháy” vé (doanh thu bán vé 3 tỷ đồng/năm), nhưng chi phí dành cho nhân sự ngoài biên chế quá nhiều khiến đời sống nghệ sĩ loại hình nghệ thuật đỉnh cao cũng không cao. 

Chính sự yếu kém và phân tán về cơ sở vật chất, đội ngũ nghệ sĩ, đã và đang khiến công việc chuyên môn của các nhà hát nghệ thuật chuyên nghiệp gặp muôn vàn khó khăn.

NSND - đạo diễn Trần Ngọc Giàu, giám đốc Nhà hát Cải lương Trần Hữu Trang, cho biết: “Cải lương là đặc sản của TPHCM. Hiện nay, nếu không nhìn Nhà hát cải lương Trần Hữu Trang như một địa chỉ tiêu biểu để gìn giữ các sân khấu cải lương tại TPHCM, thì ắt hẳn nhà hát sẽ gặp khó khăn. Cần thiết phải có tầm nhìn văn hóa sâu rộng hơn, phải xem cải lương như một di sản của thành phố, phải có chiến lược đầu tư lâu dài. Và khi đó, Nhà hát cải lương Trần Hữu Trang sẽ như là một bảo tàng, đồng thời đảm nhiệm cả công tác nghiên cứu, đào tạo, góp sức gìn giữ và phát huy giá trị loại hình nghệ thuật truyền thống này”.

Sống được nhờ bản sắc riêng

Nhìn vào tổng thể hoạt động sân khấu kịch XHH hiện nay, dễ thấy chỉ còn vài ba sân khấu duy trì được sự sống bằng phong cách, bản sắc riêng, độc đáo. Sân khấu Hoàng Thái Thanh trung thành với kịch tâm lý tình cảm xã hội, chuyển thể từ các tác phẩm văn học. Từng vở kịch đi sâu vào lòng người xem bằng những câu chuyện tình cảm đôi lứa, tình yêu gia đình; những biến thiên của cuộc sống nhân vật luôn gần gũi với đời sống xã hội, tâm lý con người thời đại, nên dễ được khán giả đón nhận.

Không chỉ thế, hai nghệ sĩ trụ cột là NSƯT Thành Hội và đạo diễn Ái Như chính là “thẻ bài” giúp lôi kéo khán giả đến với các vở kịch, gắn bó và ủng hộ sân khấu. Dù vậy, thời gian qua, sân khấu này cũng rơi vào tình trạng thiếu kịch bản chất lượng. Khi trào lưu nhạc kịch, hài kịch chiếm vị thế trên thị trường, Sân khấu Hoàng Thái Thanh đã thử thay đổi một chút trong đầu tư xây dựng tác phẩm, đổi đạo diễn, đổi cách thức dàn dựng, song hiệu quả đạt được vẫn không cao. 

Với Sân khấu kịch Idecaf, việc trung thành với phong cách hài kịch vui nhộn, đậm tính nhân sinh, nhân văn, khéo lồng ghép những vấn đề thời sự xã hội đang được công chúng quan tâm, cộng thêm sự diễn xuất chuyên nghiệp của dàn diễn viên tên tuổi, đã giúp sân khấu này thường xuyên “cháy” vé. Tại TPHCM hiện nay, đây cũng là sân khấu kịch duy nhất có tình trạng khán giả phải mua vé chợ đen để được xem kịch, thậm chí khán giả xếp hàng chờ mua vé trước cả khi quầy vé mở cửa. 

Còn Sân khấu kịch Thế Giới Trẻ thì đang tạm ngưng chờ sửa chữa nâng cấp. Sân khấu kịch Hồng Vân ở cả hai địa điểm Trung tâm Văn hóa quận Phú Nhuận và Superbowl, hiện hoạt động cầm chừng. Nhiều tác phẩm do diễn viên, đạo diễn, tác giả trẻ phối hợp dàn dựng và biểu diễn, chất lượng có phần giảm sút so với trước.

Sân khấu kịch Minh Nhí - Quốc Thảo sau khi ra mắt, hoạt động được vài tháng, đến nay cũng đã ngưng diễn. Sân khấu kịch Hồng Hạc đang cố gắng duy trì lịch diễn, một số tác phẩm kịch của đơn vị mang nặng tính học thuật nên kén khán giả. Sân khấu kịch Sài Gòn dù trung thành với dòng kịch ma mị, kinh dị, nhưng đến thời điểm này đã bị bão hòa, khán giả đến rạp thưa vắng hơn. Các sân khấu kịch - cà phê tuy còn hoạt động rải rác, song chưa thể bứt phá, tạo dấu ấn bằng những tác phẩm chất lượng hay đội ngũ diễn viên trẻ tài năng. 

Ngay cả đơn vị Nhà hát kịch Sân khấu nhỏ 5B, sàn diễn đóng cửa hai năm qua vì chờ sửa chữa, xây dựng. Đến thời điểm này, điểm diễn từng là sân khấu thử nghiệm lẫy lừng của thành phố, là cái nôi nuôi dưỡng và đóng góp cho đời sống văn hóa nghệ thuật TPHCM nhiều nghệ sĩ tài năng, vẫn chưa nhận được tín hiệu nào từ dự án xây dựng, nâng cấp. 5B vẫn là một không gian bỏ ngỏ, ngổn ngang những vật dụng sắt thép sàn diễn, ghế ngồi khán giả được tháo dỡ đã lâu.

Mịt mờ giải pháp 

Không thể phủ nhận, nhiều năm qua, chất lượng nghệ thuật, tổ chức biểu diễn phục vụ khán giả lĩnh vực sân khấu nói chung và sân khấu kịch XHH nói riêng bị giảm sút là do thiếu đội ngũ sáng tác hùng hậu, có tài, có kinh nghiệm nghề, sự sáng tạo, kiến thức sâu rộng. Thiếu đi tác phẩm hay, xuất sắc thì không thể có được những vở diễn hay, độc đáo. Chưa kể, đội ngũ đạo diễn sân khấu có tay nghề hiện cũng hiếm hoi, nên không thể xây dựng những vở diễn có sự bứt phá. 

NSND Trần Ngọc Giàu lo lắng: “Hiện nay, nhiều đạo diễn sân khấu kịch dựng không ra tác phẩm hoàn chỉnh, vở diễn đầy lỗi và tất cả vẫn dựng vở theo cảm tính. Càng về sau, người dạy nghề đạo diễn càng thiếu, người học không được trang bị đầy đủ kiến thức cần thiết cho nghề. Tôi sợ nhất là tại các game show truyền hình, các em chỉ mới dựng được một tiểu phẩm nhưng ban giám khảo đã tung hô, khen ngợi, dùng những từ như “bái phục, khâm phục”… Một game show và một tiết mục sân khấu dàn dựng hoàn toàn khác nhau”. Chính khoảng trống hụt hẫng trong công tác đào tạo đội ngũ kế thừa suốt nhiều năm qua đã khiến cho lĩnh vực sân khấu thiếu hụt trầm trọng những đạo diễn có tay nghề, giỏi chuyên môn”. 

Tình trạng này đã và đang tồn tại, diễn biến theo xu hướng ngày càng xấu đi, nhưng đến nay, đơn vị quản lý văn hóa TPHCM là Sở VH-TT cùng các ban ngành liên quan vẫn chưa tìm ra được một giải pháp cụ thể nào để hỗ trợ, giúp đỡ, chia sẻ với những khó khăn, bức bách, tồn tại của các sân khấu XHH.